ΤΑ ΥΠΑΙΘΡΙΑ ΙΕΡΑ ΤΩΝ ΜΕΓΑΡΩΝ ΣΤΗ ΡΕΑ - ΚΥΒΕΛΗ

Παρόμοιο αγαλμάτινο σκαλιστό υπαίθριο βωμό για την Κυβέλη συναντούμε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μεγάρων και προέρχεται από ανασκαφές των Παγών.

Στην περιοχή της Μεγαρίδας χώρας έχουν ανακαλυφθεί, σε διάφορα σημεία, υπαίθριοι/αγροτικοί χθόνιοι βωμοί προς τη Ρέα- Κυβέλη.

Η Κυβέλη αρχικώς ήταν Ιώνια (Φρυγική) θεότητα. Και δεν είχε την ίδια λατρευτική ιδιότητα που είχε στην Ελλάδα η Γαία και η Δήμητρα. Διότι στην Ιωνία ήταν η θεά των βουνών, της άγριας φύσης και των δημιουργικών δυνάμεων της γης.

Καθώς στα περισσότερα μνημεία/βωμούς παρουσιάζεται συνοδευόμενη από δυο λιοντάρια, σύμβολο του άγριου χαρακτήρα της θεάς. 

Η Κυβέλη συμβόλιζε επίσης την αύξηση και το μαρασμό της βλάστησης. Η ιδέα της γέννησης και του θανάτου πέρασε στον μύθο της Ρέας, που ως σύζυγος του Κρόνου είχε μεν ανεξάντλητη γονιμότητα, αλλά ήταν δυστυχισμένη, επειδή ο σύζυγος της έτρωγε τα παιδιά που γεννούσε.
Η λατρεία της Κυβέλης διήλθε στην Ελλάδα μέσω των ελληνικών αποικιών της Μικράς Ασίας. Στη Θήβα ο Πίνδαρος είχε ανεγείρει ιερό της Κυβέλης με άγαλμα της θεάς κοντά στο σπίτι του. Στην Μεγαρίδα επίσης λατρεύτηκε διότι έχουν ανακαλυφθεί βωμοί της Ρέας-Κυβέλης στις Παγές (Αλεποχώρι), στο Χάνι και αλλού. Ενώ ένας βωμός της θεότητας είναι στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Μεγάρων από ανασκαφές στη Μεγαρίδα.  Πάλι κατά τον Μεγαρέα Δόκτορα Στέλιο Γκίνη, η παραλία των Μεγάρων ονομάζεται Βαρέα προς τιμή της ΡΕΑΣ που οι αρχαίοι ονόμαζαν πρώτα ‘’ΒΑ’’ (μητέρα) Ρέα, δηλαδή ‘’Βαρέα’’. Στην Αθήνα επίσης υπήρξε ναός, το Μητρώο, στο οποίο φύλαγαν τα αρχεία του κράτους. Οι θρησκευτικές ιδέες όμως των Ελλήνων γύρω από τη γη και τις ιδιότητες της αργότερα συγκεντρώθηκαν στο πρόσωπο της Δήμητρας. Τη Δήμητρα επίσης θεοποίησαν οι Μεγαρείς και την ανέβασαν στον Όλυμπο. 

Σχέδιο προφίλ του αγαλμάτινου βωμού που απεικονίζονται τα σύμβολά της από τους Έλληνες γλύπτες, καθώς την απεικόνιζαν καθιστή σε θρόνο, ανάμεσα σε δύο λιοντάρια να κρατάει το τύμπανο ή το κέρας της αφθονίας. 

                                                       ΡΕΑ - ΚΥΒΕΛΗ -

Στην αρχαία Ιώνια Ελλάδα, η θεά Κυβέλη λατρεύτηκε ως Μητέρα Ορέων ενώ αργότερα στην κλασική Ελλάδα, ως Ρέα(1) όπου ήταν θεά γενικά της άγριας φύσης, των δημιουργικών δυνάμεων της Γης και της γονιμότητας. Ο Πίνδαρος μάλιστα την προσφωνεί ‘’Κυβέλα, μάτερ θεών’’.

Κύρια πατρίδα της λατρείας της ήταν οι Ελληνικές πόλεις των Μικρασιατικών παραλίων (Έφεσος, Σμύρνη. Μίλητο κ.λ.π.) αλλά λατρεύτηκε και στη κυρίως Ελλάδα σαν ‘’μητέρα ανθρώπων τε θεών’’.  Η Ρέα είχε δικούς της Ναούς και υπαίθριους βωμούς-ιερά σαν Κυβέλη κυρίως στη Θήβα, Μέγαρα, Ελευσίνα, Αθήνα, Ολυμπία, Φυγαλεία κ.ά. Λατρεύονταν επίσης στην πόλη Πεσσινούντα στην Άνω Φρυγία κοντά στο Σαγγάριο ποταμό. Εκεί και επί του όρους Δίδυμο υπήρχε ιερός βράχος με το όνομα Άγδος εξ ού και το όνομά της Άγδιστις. Στο ίδιο όρος υπήρχε και το ιερό ‘’άντρο’’ της θεάς, το αρχαιότερο όλων, όπου βρισκόταν αντί ομοιώματός της λατρευτικός λίθος ακατέργαστος (πιθανώς αερόλιθος), ο οποίος το 204 π.Χ. μεταφέρθηκε στη Ρώμη όπως επίσης και ο τάφος του αγαπημένου της εραστή Άττιου. Μεγάλο Ναό έκτισε στη Πεσσινούντα ο Βασιλιάς Μίδας τον οποίο αργότερα στόλισαν και πλούτισαν με αφιερώματα οι βασιλείς της Περγάμου καθώς και οι Ρωμαίοι.

Τούτη η πιθανών παλαιά θεότητα των αρχαίων Ιώνων επηρέασε αρκετά νωρίς τους Δωριείς Μεγαρείς καθώς από τον 8^ο αιώνα π.Χ. είχαν αποικήσει στην Μικρά Ασία.  Έτσι σε αρκετές αρχαιολογικές ανασκαφές στη περιοχή των Μεγάρων, ανακαλύπτονται οικιακά αλλά και ‘’αγροτικά’’ υπαίθρια ιερά, αφιερωμένα στην θεότητα της Κυβέλης – Ρέας. 

Επίσης υπήρχε και η ιδική εορτή ΤΑ ΓΑΛΑΞΙΑ   ’’Γαλάξια’’ που τελούνταν όπως γνωρίζουμε και στην Αθήνα κατά το μήνα Ελαφηβολιώνα προς τιμήν της Μεγάλης Μητέρας Ρέας-Κυβέλης(2).

Γαλάξια ονομαζόταν όμως και μια άλλη αρχαία γιορτή προς τιμήν του θεού Απόλλωνα, που πραγματοποιούνταν κατά την 22η μέρα του μήνα Ποσειδεώνα(3), στο Χειμερινό Ηλιοστάσιο.

Σημειώσεις:

(1) Η Ρέα στην ελληνική μυθολογία ήταν μητέρα του θεού Δία και κόρη του Ουρανού και της Γαίας. Η ίδια ήταν Τιτανίδα. Επίσης ήταν γυναίκα και αδελφή του τιτάνα Κρόνου. Δίπλα στον Κρόνο καθόριζε τη ροή των πραγμάτων (Ρέα = αυτή που ρέει), καθόριζε μέσα στο βασίλειο του Κρόνου-Χρόνου την κίνηση και τη διαδοχή. Αργότερα, έγινε η θεά της γονιμότητας και από τα σπλάχνα της βγήκαν οι πρώτοι Ολύμπιοι θεοί, Εστία, Δήμητρα, Ήρα, Άδης, Ποσειδώνας, Δίας. Συμμάχησε με τον μικρότερο γιο της, τον Δία, για την καθαίρεση του Κρόνου, μεθώντας τον οπότε και ο Δίας μπόρεσε να ανοίξει την κοιλιά του και να ελευθερώσει τα αδέρφια του, που ο Κρόνος είχε καταπιεί από φόβο της ίδιας τύχης με τον πατέρα του, Ουρανό.

(2) Γαλάξια: ἑορτὴ Ἀθήνησι μητρὶ θεῶν ἀγομένη ἐν ᾗ ἕψουσι γαλαξίαν. ἔστι δὲ πόλτος κρίθινος ἐν γάλακτι. Ησύχιος, Λεξικόν.

(3) Κυριότερες γιορτές κατά το μήνα Ποσειδεώνα ήταν τα Φαλληφόρια προς τιμήν του Διονύσου, τα Αλώα, τα Πύραια, τα Ποσείδεα, και τα Γαλάξια προς τιμήν του θεού Απόλλωνα κατά το Χειμερινό Ηλιοστάσιο στις 22 του μήνα, σε αντίθεση με τα Γαλάξια προς τιμήν της Ρέας-Κυβέλης κατά τον Ελαφηβολιώνα. Ο Ποσειδεών είναι ο έκτος μήνας στο αττικό ημερολόγιο, ο οποίος ήταν αφιερωμένος στο θεό Ποσειδώνα και αντιστοιχούσε στο χρονικό διάστημα 23 Νοεμβρίου-22 Δεκεμβρίου. Σε άλλες πόλεις της αρχαίας Ελλάδας εκτός από την Αθήνα, θεωρούνταν ο τελευταίος μήνας του χρόνου.

Κάθε 2-3 χρόνια, προστίθετο ένας εμβόλιμος μήνας, ο Ποσειδεών Β', ώστε η πρώτη ημέρα κάθε μήνα να συμπίπτει κατά το δυνατόν με τη Νέα Σελήνη.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Lane, Eugene, (ed) 1996, Cybele, Attis, and Related Cults: Essays in Memory of M.J. Vermaseren, Brill.

Roller, Lynn E. 1994, "Attis on Greek Votive Monuments; Greek God or Phrygian?" Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens, Vol. 63, No. 2 (Apr. - Jun.), σσ. 245–262

Burkert, Walter, 1982, Greek Religion, Harvard University Press, Cambridge.

ΑΓΥΙΕΥΣ ΑΠΟΛΛΩΝΑΣ.

                                                         Στήλη του Αγυιεύς Απόλλωνα.

                     Πηγή εικόνας: http://tab.ionio.gr/culture/activities/projects/epigraphs/viewer.php?id=011

Σε δύο σωζόμενα εδάφια, από τα Μεγαρικά, του αρχαίου ιστορικού Διευχίδα αναφέρεται ο τύπος λατρείας προς τον Αγυιεύς Απόλλωνα στη Μεγαρίδα χώρα.  

Με αυτό το προσωνύμιο, βρίσκουμε τον Απόλλωνα στην είσοδο της αρχαίας κατοικίας, ως προστάτη των οικιών προς την κάθε προερχόμενη αρνητική εισβολή από των δρόμων.

Για τούτο τοποθετούσαν μπροστά από τα κατώφλια των σπιτιών, αλλά κάποιες φορές και στις αυλές, μικρές κυλινδρικές λίθινες στήλες οι οποίες κατέληγαν σε αιχμηρή κορυφή.

Αυτές οι στήλες, συνήθως, αντιπροσώπευαν και ήταν αφιερωμένες στον Αγυιεύς Απόλλωνα. Ο τύπος του επωνύμου Αγυιεύς παράγεται από τη Δωρική λέξη: ‘’αγυιών’’ = δρόμοι. Και δεν θα πρέπει να ταυτίζονται με τις Ερμίες στήλες, που είχαν τον χαρακτήρα της δήλωσης των ορίων.

Ο Διευχίδας, στα σωζόμενα αποσπάσματα του, αφήνει να εννοηθεί ότι η λατρευτική άποψη αυτή γεννήθηκε στα Μέγαρα και ότι την υιοθέτησαν κατόπιν οι άλλες πόλεις –κράτη της Ελλάδας. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πια είναι η αλήθεια διότι δεν υπάρχει κάποια άλλη μαρτυρία στα αρχαία συγγράμματα ώστε να συμφωνεί με την συγκεκριμένη ιδέα του Μεγαρέα ιστορικού.

Η πανάρχαια βέβαια Μεγαρική παράδοση, που έφθασε ως εμάς, αναφέρει για την πέτρα που ηχούσε μουσική από την στιγμή που ακούμπησε ο Απόλλωνας εκεί την λύρα του για να βοηθήσει τον Αλκάθοο να κατασκευάσει τα τείχη της πόλης. Ώστε εντυπωσιασμένος την αναφέρει και ο Παυσανίας:  ‘’Κοντά στην εστία υπάρχει πέτρα, όπου λένε ότι ακούμπησε την κιθάρα του ο Απόλλωνας, για να βοηθήσει τον Αλκάθου στην οικοδόμηση των τειχών[…]’’ (Παυσ. Α’  42, 2).

Ο Διευχίδας στην συνεχίσει της ιστόρησή του για τον Αγυιεύς Απόλλωνα καταθέτει το πως οι Ίωνες – Αθηναίοι, υιοθέτησαν αυτήν την λατρεία: […]έστι δε ίδιον Δωριέων[…]είεν δ’ αν παρ’ Αττικοίς λεγόμενοι Αγυιείς οι προ των οικιών βωμοί, ως Σοφοκλής μεταγών τά Αθηναίων έθη[…].

Και κατά τον Αισχύλο, Αγυιεύς σημαίνει: "ο εποπτεύων στράτες και δρόμους "

Μάλιστα, ο Απόλλων Αγυιεύς συνδέεται με τη λατρεία του ομώνυμου  θεού στις Μεγαρικές και Κορινθιακές αποικίες.

Έτσι, οι Δωριείς προστάτευαν τα σπίτια τους και είναι μάλιστα, πολύ χαρακτηριστικό το απόσπασμα του Διευχίδα:  ‘’[…] εἰς Ἀγυιεὺς δέ ἐστι κίων εἰς ὀξὺ λήγων, ὃν ἱστᾶσι πρὸ τῶν θυρῶν.  Ἰδίους δὲ εἶναί φασιν αὐτοὺς Ἀπόλλωνος[…]’’ Δηλαδή, ότι κάθε Αγυιεύς που βρίσκεται προ των θυρών εστί (φύλακας –προστάτης) σκύλος κι είναι αυτός ο Απόλλωνας.

Ο Αγυιεύς Απόλλωνας επίσης λατρευόταν στην Κόρινθο, στις Αχαρνές της Αττικής, στο Άργος και ιδίως στην Τεγέα, όπου υπήρχαν τέσσερα αγάλματά του, ένα για κάθε φυλή. Ενώ στην Αττική (?) βρέθηκε μια πλάκα η οποία ανήκε στον βωμό του Αγυιέως Απόλλωνος και παρουσιάζει τον Απόλλωνα να κρατάει τη λύρα και να στηρίζεται σε κορμό δέντρου.

Σημείωση:

Τα αποσπάσματα του Διευχίδα προέρχονται από το βιβλίο ‘’Αριστοφάνης Κωμωδίες’’  

Aristophanēs: Aristophanis Comœdiæ, Τόμος 4,Μέρος 2

Και την ηλεκτρονική διεύθυνση:

http://books.google.gr/books?id=ImEGAAAAQAAJ&pg=PA495&lpg=PA495&dq=%E1%BC%80%CE%B3%CF%85%CE%B9%CE%AD%CF%89%CF%82+%E1%BC%88%CF%80%CF%8C%CE%BB%CE%BB%CF%89%CE%BD%CE%BF%CF%82&source=bl&ots=2SaHkS8c3W&sig=XpUkBOYo77uIB6yzP0UptpwnuNM&hl=el&sa=X&ei=97DCULe4HISo0AXy84CICQ&ved=0CE0Q6AEwBg#v=onepage&q=%E1%BC%80%CE%B3%CF%85%CE%B9%CE%AD%CF%89%CF%82%20%E1%BC%88%CF%80%CF%8C%CE%BB%CE%BB%CF%89%CE%BD%CE%BF%CF%82&f=false

Ναός του Αφέσιου Διός.

Ο Δίας με υψωμένο τον κεραυνό στο αριστερό του χέρι.

Πηγή Εικόνας: Βρετανικό Μουσείο, Ε 313.

(Παυσ. Α’ 44, 9) "Στην κορυφή του βουνού υπάρχει ναός του Αφεσίου Δία. Λένε πως όταν κάποτε η Ελλάδα υπέφερε από τρομερή ξηρασία, ο Αιακός θυσίασε στον Πανελλήνιο Δία, στην Αίγινα, όπως όριζε χρησμός. Τότε ο Δίας άφησε τη βροχή να πέσει και από τότε λέγεται Αφέσιος. Εκεί υπάρχουν, επίσης, αγάλματα της Αφροδίτης, του Απόλλωνα και του Πάνα".

Δυστυχώς, τούτη η αναφορά του, δεν έχει ακόμη οδηγήσει στην ακριβή θέση του αρχαίου ναού. Εάν βέβαια, θεωρήσουμε ως δεδομένο ότι ο Παυσανίας περιγράφει την αρχαία οδό προς την Κόρινθο. Δηλαδή, την Σκιρωνίδα οδό. Τότε ο ναός μπορούμε να δεχτούμε πως θα πρέπει να βρισκόταν στη κορυφή του σημερινού βουνού Καβελλάρη. Διότι ο Παυσανίας αναφέρει σαφέστατα πως στη κορυφή του βουνού και όχι σε κάποια πλαγία (1).

Μάλιστα, αφήνει έτσι να εννοηθεί πως εκεί υπήρξε οργανωμένος μνημειακός ναός του Αφέσιου Δία με αγάλματα και άλλων θεοτήτων. Λογικά όμως, ο ναός που αναφέρεται από τον Παυσανία, θα πρέπει να περίκλειε έναν πανάρχαιο βωμό προς τον Δία και όπου κατά την παράδοση υπήρχε σε όλα τα ψηλά βουνά της Ελλάδας και της Ιωνίας. Καθώς αυτή η παράδοση καταγράφεται από τον Μάξιμο τον Σοφιστή (2) πως δηλαδή, οι πρώτοι άνθρωποι έφτιαξαν αγάλματα του Διός στον Όλυμπο και την Ίδη και σε όλα τα ψηλά βουνά που πλησιάζουν τον ουρανό. (Μάξιμος Σοφιστής, Διαλέξεις, 2, 2, 1): ‘’επεφήμισαν δε και Διί αγάλματα οι πρώτοι άνθρωποι κορυφάς ορών, Όλυμπον και Ίδην και εί τι άλλο όρος πλησιάζει τω ουρανώ’’.

Είναι δε αξιοσημείωτο ότι ο Παυσανίας με την περιήγησή του, και σε όλο το κείμενο για τα αρχαία Μέγαρα (μπορείτε να το διαβάσατε εδώ: http://tamegara.blogspot.gr/2012/10/39-41.html ), όπου καταγράφει τα ιερά, τους ναούς κ.α. στην πόλη – κράτος. Δεν κάνει καμία αναφορά προς τον Δία, με την ονομασία ‘’ΖΕΥΣ’’ και που η αυτή ονομασία παραπέμπει σε Ασιατική θεότητα.  Γίνεται λοιπόν φανερό πως οι αρχαίοι Μεγαρείς τιμούσαν/λάτρευαν τον έλληνα ύψιστο θεό καθώς ο Δίας ήταν πρωτίστως ο θεός του ουρανού και των καιρικών φαινομένων.  

Μάλιστα, σύμφωνα με τον Nilsson και τον Burkert,  το όνομα του ‘’Διός’’ είναι το μοναδικό ελληνικό όνομα ολυμπίου θεού, που έχει ξεκάθαρη ετυμολογία και προέρχεται από την ελληνική λέξη ‘’εὐδία’’, που σημαίνει καλός καιρός. Έτσι ο Δίας χαρακτηριζόταν για τους πρώτους  έλληνες ως ο θεός του ουρανού και των καιρικών φαινομένων. 

Η υπόσταση αυτή του Διός αναγνωρίζεται εύκολα στην πανελλήνια αγγειογραφία του 6^ου και του 5^ου αι. π. Χ., ιδιαίτερα δε στην Αττική περιοχή όπου ο Δίας ως Ύψιστος ή Ουράνιος κρατάει κεραυνό στραμμένο προς τα πάνω. Ενώ ως Χθόνιος κρατάει κεραυνό στραμμένο προς τα κάτω.

Παρά την ελληνική ιδιότητά του αυτή,  εξελίχθηκε με την πάροδο των αιώνων σε έναν πολύμορφο θεό, όπως μπορεί να διαπιστωθεί από τα επίθετα που τον χαρακτηρίζουν και του προσέδιδαν με τον καιρό διάφορες άλλες ιδιότητες. Έτσι τον συναντούμε ως νεφεληγερέτη, κελαινεφή, υψιβρεμέτη, υέτιο, κρονίδη, καταιβάτη, ελευθέριο και ταυτόχρονα ως θεό της δικαιοσύνης, επόπτη των όρκων, προστάτη της πόλης, του σπιτιού και της φιλοξενίας. Ώς  Έρκειος  (ή Ερκείος), που προστάτευε την οικία, στην οποία τιμόταν σε βωμό που υπήρχε στην αυλή, ενώ ως Μειλίχιος και είχε χθόνιες ιδιότητες, που σχετίζονταν με το κάτω κόσμο και πολλές αλλές. Συμπερασματικά λοιπόν αποτελεί τον ισχυρότερο θεό του ελληνικού πανθέου και θεωρείται πατέρας των θεών και των ανθρώπων. 

Από την αναφορά πάλι του Παυσανία, για το ναό του Αφεσίου Δία και τον Αιακό, συμπεράνουμε εύκολα πως η παράδοση που επικρατούσε στα Μέγαρα για την ύπαρξη του ναού. Σχετίζεται άμεσα με τον βασιλιά των Μεγάρων Αίαντα, περίπου 13ο με 12ο αιώνα π.Χ. και συμπίπτει με την Μυκηναϊκή εποχή που λέγεται ότι έζησε ο Αίαντας.  

Σημειώσεις:

(1)  Στα τέλη του 19^ου αιώνα έγινε κάποια αρχαιολογική έρευνα στη θέση Μάρμαρα (πλαγιά του βουνού Καβελλάρη, 300μ. υψόμετρο) και τότε ειπώθηκε πως ήρθε στο φως ο ναός του Αφεσίου Διός. Όμως, η ανασκαφή εκείνη είχε αποκαλύψει συγκρότημα δωματίων με εσωτερικές αυλές και αίθουσες για συνεστιάσεις. Ενώ στα ανατολικά του συγκροτήματος βρέθηκε πρόστυλος δωρικός ναΐσκος και σε μικρή απόσταση πιθανολογήθηκε, πως υπήρξε χτιστός βωμός. Η ομοιότητα βέβαια, των χώρων αυτών με τους αντίστοιχους του ασκληπιείου της Τροιζήνας οδήγησε αργότερα στην ιδέα ότι πρόκειται για ασκληπιείο. Έτσι είναι πολύ πιθανόν ο ναός του Αφέσιου Δία να μην έχει ακόμα αποκαλύψει τη θέση (κορυφή) που βρισκόταν.

(2) ‘’πρώτος ίδρυσε ο Πελασγός βωμό του Λυκαίου Διός στην

Αρκαδία,  δεύτερος ο Δευκαλίων ο Θεσσαλός βωμό του Ολυμπίου Διός στο Δίον της

Μακεδονίας και τρίτος ιδρύθηκε ο βωμός του Δωδωναίου Διός στη χώρα των Πελασγών.

Βλ.: σελ.34, υπ.97. Βουτυράς 2006, 335’’.

Ναός Αφροδίτης Πράξης

Στο σχεδιάγραμμα της αρχαίας πόλης των Μεγάρων, με κεραμιδί χρώμα στο τόξο, σημειώνετε ο  ναός της Αφροδίτης Πράξης 

Στο κέντρο σχεδόν της αρχαίας Αγοράς των Μεγάρων και επάνω στην Ευθεία οδό υπήρχε ο ναός της Αφροδίτης της επονομαζόμενης ‘’Πράξης’’ καθώς ο Παυσανίας αναφέρει.   

‘’Πιο πέρα από το ιερό του Διονύσου, υπάρχει ναός της Αφροδίτης. Το άγαλμα της είναι από ελεφαντόδοντο και επονομάζεται Πράξη. Είναι το πιο αρχαίο άγαλμα που υπάρχει στον ναό. Η Πειθώ και η άλλη θεά η λεγόμενη Παρήγορη είναι έργα του Πραξιτέλη. Του Σκόπα έργα είναι ο Έρωτας, ο Ίμερος και ο Πόθος, και τα έργα των θεών αυτών είναι τόσο διαφορετικά όσο τα ονόματα τους.’’ (Παυσ. Α’ 43, 6.)

Υπάρχουν πάρα πολλοί μύθοι/παραδώσεις/λατρείες όπου εμφανίζεται η πανώρια θεά στον αρχαίο κόσμο, έχοντας πάντοτε ως όπλα της τη σαγηνευτική ομορφιά και τον ακαταμάχητο ερωτικό πόθο. Όμως, μια ξεχωριστή λατρεία προς τιμή της Αφροδίτης, με την ονομασία ‘’Ιερή Πράξη’’ τελούταν σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας (Αθήνα, Κόρινθο κ.α.) καθώς και στη Κύπρο.

Μας είναι άγνωστο εάν και στη πόλη των Μεγάρων, που ήταν ο ναός με το επονομαζόμενο άγαλμα ‘’Πράξη’’ της Αφροδίτης, υπήρξε αυτή η αρχέγονη και ιδιαίτερη λατρεία που παραπέμπε στη σπορά της γης. Τα αγάλματα βέβαια, που συνυπήρχαν με αυτό της Αφροδίτης Πράξης, μέσα στον ναό της στη πόλη των Μεγάρων  (της Πειθώ, της Παρήγορις, του Έρωτα, του Ίμερου και του Πόθου), μας παραπέμπουν σε ένα λατρευτικό ‘’ερωτικό’’ ιερό χώρο , δίχως όμως να μπορούμε να επιβεβαιώσουμε είτε να αρνηθούμε μια παρόμοια  λατρεία…

Στη Κύπρο γίνονταν μια τριήμερη εορτή, η Ιερή Πράξη, προς τιμή της θεάς Παφίας Αφροδίτης. Όπου κατά τη δεύτερη μέρα των ιεροτελεστιών τελούνταν η ιερή πορνεία (*).

Αυτή η τελετουργία περιείχε την αναπαράσταση της αρχικής δημιουργίας για την εξασφάλιση της ανανέωσης της ζωής όπως πιστευόταν από τους περισσότερους αρχαίους λαούς. Διότι πριν την έλευση του Χριστιανισμού η σπορά της γης παρομοιαζόταν με την ερωτική πράξη.

                          Η Αφροδίτη με τον Έρωτα και τον Ίμερο, σαν φτερωτούς μικρούς θεούς να την στεφανώνουν 

Μάλιστα, ένα απόσπασμα από άγνωστο δράμα του Ευριπίδη δείχνει ότι η ερωτική ενέργεια της Αφροδίτης είναι αναγκαία για να ευοδωθεί η γονιμότητα της Φύσης ολόκληρης:

‘’Δε βλέπεις τι λογής θεά είναι η Aφροδίτη;
Ούτε να πεις μπορείς ούτε και να μετρήσεις
πόσο είναι μεγάλη κι ως πού φτάνει.
Εκείνη τρέφει εσέ κι εμέ και τους θνητούς τους πάντες.
Δεν θα το μάθεις μόνο με τα λόγια,
μ’ έργα τη δύναμη της θα σου δείξω·
Λαχταρά η Γη τη βροχή όταν ξερό τον τόπο έχει,
άκαρπη απ’ τη στέγνα του νερού και στερημένη.
Και λαχταρά ο σεβάσμιος Ουρανός, βροχή
γεμάτος, στη Γη να πέσει, χάρη στην Αφροδίτη.
Κι όταν οι δυο τους σ’ ένα ενωθούν,
όλα μας τα παράγουν κι όλα τα γεννούν,
απ’ όπου των θνητών το γένος ζει και θάλλει.’’

Και στην αρχαία Κόρινθος παρουσιάζετε άλλη μια ιδιομορφία ως προς τις ελεύθερες ηθικές αρχές και την λατρεία περί της ‘’Ιερής Πράξης’’ . Η ανάπτυξη της ιερής πράξης  γινόταν γύρω από το ιερό της Αφροδίτης θεωρούταν δε πράξη ιερή και διαφυλασσόταν από τους Νόμους της πόλις – κράτους. Εκεί υποχρέωναν ανεξαιρέτως όλα τα κορίτσια πριν από το γάμο τους να χάσουν την ‘’τιμή’’ τους με έναν συνήθως άγνωστο, ο οποίος πλήρωνε γι’ αυτό. Η ‘’πληρωμή’’ αφιερωνόταν στο ιερό της Κορίνθου.

Ενώ στην Αθήνα από τον 6^ο π.Χ. αιώνα, με την νομιμοποίηση από τον Σόλωνα της πορνείας, οι εταίρες και οι ιερόδουλες είχαν προστάτη τη θεά Αφροδίτη και λάμβαναν μέρος με διάφορες χορηγίες αφιερώσεις στις λατρευτικές εορτές της θεάς.

Σημείωση:

(*)Οι γυναίκες που έπαιρναν μέρος στο μυστήριο της Παφίας Αφροδίτης έπρεπε να παραμείνουν άγρυπνες μέχρι την αυγή, και η αγρυπνία τους συνοδευόταν από μουσική και αναθυμιάσεις που τις διέγειραν ώστε να γίνει τέλεια η ιερή πράξη. Το πρωί της δεύτερης μέρας οι γυναίκες, φορώντας στεφάνι, κάθονταν στο ναό και περίμεναν τη στιγμή της επιλογής. Ήταν αναγκασμένες να περιμένουν, μέχρι που κάποιος άντρας θα έριχνε ένα νόμισμα στα γόνατά τους, λέγοντας: Επικαλούμαι για σένα τη θεά Μύλιττα. Το νόμισμα αφιερωνόταν στην Αφροδίτη. Ακολουθούσε η ερωτική πράξη, έξω από το ναό, ίσως στο ιερό άλσος. Οι πιστοί της Παφίας Αφροδίτης έπρεπε να μετάσχουν στην ιερή πορνεία τουλάχιστον μια φορά στη ζωή τους. Μετά, μπορούσαν να εκτελούν τη θρησκευτική αυτή υποχρέωση με συμβολικούς τρόπους. Η τελετή της ιερής πορνείας τέλειωνε με τελετουργικό μπάνιο στη θάλασσα, με τη συμμετοχή της αρχιέρειας, των ιερειών και όλων των γυναικών που έπαιρναν μέρος στις τελετές.

  
Πηγές:

Παυσ. Α’ 43, 6.

Farnell L., The Cults of the Greek States, Vol. II (New Rochelle, 1977)

Harrison J., Προλεγόμενα στη μελέτη της ελληνικής θρησκείας, Ιάμβλιχος, (Αθήνα, 1995-97).

Αλκίφρονας. Επιστολές από τις αρχαίες εταίρες, εκδόσεις Περίπλους.

Χαρίτα Μήνη. Στα Ίχνη της Αφροδίτης: Αρχαία Ελληνική Λογοτεχνία και Γλώσσα. Εκδόσεις Ελευσίς.

Απόσπασμα από άγνωστο δράμα του Ευριπίδη, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο 13 του Αθήναιου. Μετάφραση: Χ. Μήνη.

Σωκράτης Σκαρτσής. Aρχαία Ελληνική Ερωτική Ποίηση. Εκδόσεις, Kαστανιώτη. Aθήνα 1994

Ελληνική μυθολογία.

Ομηρικά έπη.

Ορφικοί ύμνοι.

Η θεά Αθηνά (προστάτης?) της Ακροπόλεως του Αλκάθοου.

Το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς Παρθένου, η οποία παρουσιάζεται  πολυδιάστατη και  πολυσήμαντη, με τα σύμβολα και τις διάφορες λατρευτικές προεκτάσεις που της απέδιδαν, συμπυκνώνει κατά τον καλύτερο τρόπο τις αρχές όλης της λατρείας που της έδειχναν οι αρχαίοι Έλληνες.

Πηγή εικόνας: http://www.eie.gr/archaeologia/gr/02_DELTIA/Athena_Parthenos.aspx

‘’ […]Στην κορυφή της ακρόπολης έχουν χτίσει ναό της Αθηνάς. Το άγαλμα της είναι όλο επιχρυσωμένο, εκτός από τα πόδια και τα χέρια αυτά και το πρόσωπο είναι από ελεφαντόδοντο. Υπάρχει εδώ και άλλο ιερό της Αθηνάς της επονομαζόμενης Νίκης και άλλο της (Αθηνάς) Αιαντίδας. Οι εξηγητές των Μεγαρέων παρέλειψαν να πουν κάτι γι' αυτό, αλλά θ' αναφέρω όσα υποθέτω ότι συνέβησαν. Ο γιος του Αιακού Τελαμώνας πήρε γυναίκα του την Περίβοια, την κόρη του Αλκάθοου. Πιστεύω λοιπόν ότι ο Αίαντας, όταν κληρονόμησε τον θρόνο του Αλκάθοου, έφτιαξε το άγαλμα της Αθηνάς.’’ (Παυσ. Α’ 42, 4.)

Τρείς τόπους λατρείας για την θεά Αθηνά αναφέρει ο Παυσανίας κατά την περιήγησή του στα Μέγαρα, μάλιστα και οι τρείς βρισκόντουσαν στην Ακρόπολη του Αλκάθοου. Ένα ναό με επιχρυσωμένο άγαλμα της θεάς Αθηνάς, όπου τα άκρα και το κεφάλι ήταν από ελεφαντόδοντο, ένα ιερό της Αθηνάς της επονομαζόμενης Νίκης (τα ιερά στην αρχαία Ελλάδα δεν είχαν σκεπή) και ένα ακόμα ναό της Αθηνάς Αιαντίδας.

Οι δύο Ακροπόλεις των Μεγάρων καταθέτουν πολλές ενδείξεις με τα στοιχεία που παρέχουν για τα χρονικά διαστήματα που οικοδομήθηκαν και αυτές πιθανότατα να ήταν: της Μεσοελλαδικής και της ΥΕ περιόδου.

Η εξέλιξη της πανάρχαιας Ακρόπολις της Καριάς σχετίζεται άμεσα με τους Κρήτες. Οι Κρήτες- Μινωίτες λάτρευαν κυρίως τη Μεγάλη Θεά, δηλαδή την έννοια μιας μεγάλης γυναικείας θεότητας, Μητέρας-Θεάς, Μητέρας-Γης, με διάφορες υποστάσεις και διαφορετικούς τίτλους και ονομασίες όπως αυτή είχε εξαπλωθεί στις χώρες της Μεσογείου ήδη από τη Νεολιθική εποχή, καθώς το μυστήριο της ζωής και της δημιουργίας, έννοιες σύμφυτες με τη γέννηση του θρησκευτικού αισθήματος, συνδέθηκαν εξαρχής με τη γυναικεία φύση.

Η Μεγάλη Θεά συνοδεύεται από έναν άνδρα, τον πάρεδρό της. Ο ρόλος του δεν είναι σαφής: πότε είναι συνομιλητής, πότε σύζυγος και πότε γιος της. Η ελλιπέστατη πληροφόρησή μας δεν επιτρέπει τον καθορισμό της προσωπικότητας του άρρενα μινωικού θεού. Ίσως η σημασία του να μην ήταν υποδεέστερη, όπως άλλοτε είχε υποστηριχθεί, γιατί μετά από τις νέες ανακαλύψεις στο ιερό της Κάτω Σύμης Βιάννου και στο Ιδαίον Άντρον, ο αρσενικός θεός αναφαίνεται ως μία σημαντική μορφή του μινωικού πανθέου.

Έτσι, στην Ακρόπολη της Καρίας δεν δημιουργήθηκαν ‘’τυχαίας σύμπτωσης’’ οι δύο ναοί (Κόνιου Δία -Μέγαρο Δήμητρας), που αντιπροσωπεύουν αντίστιχα την Μεσοελλαδική περίοδο με τους Κάρες και τους Κρήτες – Μινωίτες.

‘’[…] καθώς ανεβαίνει κανείς στην ακρόπολη, που ονομάζεται ακόμα Καρία από τον Κάρα, τον γιο του Φορωνέα, συναντά […] και ναό του Κονίου Δία, χωρίς σκεπή. […] Εκεί είναι και το λεγόμενο μέγαρο της Δήμητρας. Λένε πως το έφτιαξε ο Κάρας, όταν βασίλευε.’’ (Παυσ. Α’ 40, 6.)

Ενώ η μετέπειτα Ακρόπολη του Αλκάθοου που συνδέεται με την ΥΕ περίοδο και όταν πλέον οι Μυκηναίοι εξελίχθηκαν πνευματικά και θρησκευτικά γνωρίζοντας από πολύ κοντά τον ίδιο τους τον γεωγραφικό χώρο, ώστε επηρεάσθηκαν από αυτόν όχι μόνο στα καλλιτεχνικά θέματα, αλλά γενικότερα στο όλο σύστημα της οργάνωσης της κοινωνικοοικονομικής τους ζωής.  Διότι στην Κρήτη η θρησκεία ήταν βαθιά ριζωμένη και, καθώς φαίνεται, με τελετουργικό ήδη διαμορφωμένο την εποχή που ο μυκηναϊκός πολιτισμός ήταν ακόμη στα σπάργανα. Η θυσία ζώων και η ακόλουθη τελετουργική κατανάλωση του κρέατος των σφαγίων (sa-pa-ke-te-ri-ja) έγιναν δύο σημαντικά λατρευτικά έθιμα στο μυκηναϊκό κόσμο. 

Η λατρεία της Αθηνάς  a – ta – na – po – ti – ni – ja  = Ποτνία (Αθηνά), άρχισε την Μυκηναϊκή εποχή. Μάλιστα, ταυτίζεται με την εποχή του Κέκροπα στην Αθήνα και από εκεί λέγεται πως εξαπλώθηκε σ' όλη την Ελλάδα.

Οι τρεις τόποι λατρείας της Αθηνάς στην Ακρόπολη του Αλκάθοου σαθώς και παραπέμπει στην ΥΕ περίοδο (Μυκηναϊκή) καθώς σ' αυτήν την θεά απέδιδαν την εφεύρεση του αρότρου, το ζέψιμο των αλόγων και των βοδιών. Μα και της κάθε τέχνης θεωρείται προστάτιδα η Αθηνά γιατί σύμφωνα με τη μυθολογία, τούτη η θεά δίδαξε όλες σχεδόν τις τέχνες στους ανθρώπους. Τους έδειξε ακόμα να κάνουν νήμα το μαλλί και να υφαίνουν, το κέντημα και την υφαντική. Σε παλιότερα αγάλματα η Αθηνά κρατάει τη ρόκα.  Ήταν επίσης προστάτιδα των αγγειοπλαστών,  των υποδηματοποιών,  των χτιστών.  Βοήθησε στην ανακάλυψη της χρυσοχοΐας, της γλυπτικής, της αρχιτεκτονικής. Το επίθετο της " Εργάνη Αθηνά" δείχνει τη φροντίδα της για κάθε τέχνη. Το ίδιο και τα επίθετα "Καλλλιέργος και Μηχανίτις".  Ήταν φυσικά και προστάτιδα της ιατρικής που λατρευόταν με το όνομα " Αθηνά Υγεία ".
Ο ναός της Αθηνάς Αιαντίδας που κατά τον Παυσανία θα πρέπει να έκτισε ο Αίαντας όταν διαδέχτηκε τον Αλκάθοο και έγινε βασιλιάς των Μεγάρων, πιθανόν να σχετίζεται, βάση του μύθου, με την ΥΕ ΙΙΙΑ εποχή.

Πηγές:

Παυσανίας, Αττικά

Hood, S., (1971), ‘’The Minoans’’, London.

Σπ. Ιακωβίδης, ‘’Αι μυκηναϊκαί ακροπόλεις’’, Εκδόσεις Πανεπιστημίου Αθηνών: Αθήνα 1973

Ντ. Βασιλικού, ‘’Μυκηναϊκός πολιτισμός’’, Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας αρ.152, Αθήνα 1995

Η. Μανιατέας - Ι. Τεγόπουλος (εκδ.), Ιστορία των Ελλήνων Ι. Προϊστορικοί χρόνοι, Εκδόσεις «Δομή» Α.Ε.: Αθήνα, σ. 344-609

Manning, Sturt W. et al.: Chronology for the Aegean Late Bronze Age 1700–1400 B.C., in: Science 312, 2006, S. 565-569

Eπιγραφές των Μεγάρων από το αρχαίο Γυμνάσιο.

Η πόλις των Μεγάρων από σχεδιάγραμμα των περιηγητών το 1676.

’’…Στο αρχαίο γυμνάσιο κοντά στις πύλες των λεγόμενων Νυμφάδων [...] και εκεί υπάρχει ιερό των Ειλειθυιών θεών…’’ (Παυσ. Α΄ 44, 2)

Ο Παυσανίας με την περιήγησή του στην πόλη των Μεγάρων, τον 2^ο αιώνα μ.Χ., πιθανόν να μην βρέθηκε στο αρχαίο γυμνάσιο. Διότι δεν κάνει καμία αναφορά στα αγάλματα που βρίσκονταν εκεί είτε τα βάθρα, με τις επιγραφές (που μπορεί για κάποιους λόγους να είχαν καταστραφεί τα αγάλματα στην εποχή του), και που είδαν οι περιηγητές Spon Jacob και Wheller George, 1500 χρόνια αργότερα.

Καθώς ο Γάλλος γιατρός/αρχαιολόγος και περιηγητής Spon Jacob, και ο Άγγλος Wheller George βοτανολόγος, που έφτασαν στα Μέγαρα το 1676 μ.Χ., κάνουν μια λεπτομερή αναφορά σ’ένα ιερό και αρχαίες επιγραφές καθώς ήταν σε μαρμάρινες βάσεις αγαλμάτων (πιθανολογούν μάλιστα, από τα ευρήματα, ότι εκεί ήταν το αρχαίο γυμνάσιο), και ήταν αριστερά της πύλης των Νυμφάδων. Την πύλη που οδηγούσε στο επίνειο των Μεγάρων, τη Νισαία.   

Γράφει ο Spon Jacob: ‘’Είδαμε το σημείο που ήταν η βάση του αγάλματος του επιφανούς Μεγαρίτη (*) . Αυτός είναι ο κατάλογος των δημοσίων αγώνων (και μαχών?) που υπήρξε νικητής.

ΟΛΥΜΠΙΑ               Ι     ΑΘΗΝΑΙΣ

ΕΝ ΠΕΙΣΗ                Ι     ΕΛΕΥΣΕΙΝΙΑ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ        Ι     ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ     

ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ          Ι      Γ. 

ΠΥΘΙΑ ΕΝ               Ι      ΗΡΑΚΛΕΙΑ ΕΝ

ΔΕΛΦΟΙΣ Β.           Ι      ΘΗΒΑΙΣ

ΝΕΜΕΙΑ ΕΝ            Ι     ΤΡΟΦΩΝΕΙΑ

ΑΡΓΕΙ Γ.                  Ι      ΕΝ ΛΕΒΑΔΕΙΑ  

                                Ι      Β.

ΙΣΘΜΙΑ Β.              Ι     ΕΛΕΥΘΕΡΕΙΑ

ΠΑΝΑΘΗΝΑΙΑ      Ι       ΕΝ ΠΛΑΤΕΙΑΙΣ

ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ         Ι     ΤΗΝ ΕΙΣ ΑΡ

ΟΛΥΜΠΙΑ ΕΝ       Ι       ΓΟΣ ΑΣΠΙΔΑ

ΠΥΘΙΑ ΕΝ              Ι      ΑΣΚΛΗΠΙΔΕΙΑ

ΜΕΙΛΗΤω              Ι      ΕΝ ΕΠΙΔΑΥ-

ΠΥΘΙΑ  ΕΝ             Ι     Ρω

ΜΑΓΝΗΣΙΑ            Ι     ΚΑΠΕΤωΛΙΑ

ΚΟΙΝΑ ΑΣΙΑΣ       Ι      ΕΝ ΡωΜΗ

ΕΝ ΦΙΛΑΔΕΛ-       Ι      ΑΘΗΝΑΣ ΠΡΟ

ΦΕΙΑ                     Ι      ΜΑΧΟΥ ΕΝ

ΑΚΤΙΑ ΕΝ ΝΕΙ-      Ι      ΡωΜΗ  Δ.

ΚΟΠΟΛΕΙ Β.         Ι      ΕΥΣΕΒΕΙΑ ΕΝ

ΠΥΘΙΑ ΕΝ             Ι     ΠΟΤΙΟΛΟΙΣ

ΣΙΛΗ  Β.                Ι      ΣΕΒΑΣΤΑ ΕΝ

ΠΥΘΕΙΑ ΕΝ          Ι      ΝΕΑΠΟΛΕΙ

ΠΕΡΓΥ Δ.               Ι

ΠΥΘΙΑ ΕΝ             Ι

ΘΕΣΣΑΛΟ-            Ι

ΝΕΙΚΗ                   Ι

Οι αθλητικοί αγώνες που αναφέροντε στα αρχαία βάθρα ήταν οι εξής:

Οι Ολυμπιακοί αγώνες στην Πίσα (της Ηλείας, που γινόντουσαν προς τιμή του Δία).

Στους Πανελληνίους της Αθήνας, δύο φορές.

Τα Πύθια στους Δελφούς (προς τιμή του Απόλλωνα).

Στα Νέμεα, τρείς φορές, στο Άργος.

Στα Ίσθμια, δύο φορές.

Στα Παναθήναια.  

Στους Ολυμπιακούς της Αθήνας, δυο φορές.

Στα Ελευσίνια, τρεις φορές.

Στα Ηράκλεια, προς τιμή του Ηρακλή, στη Θήβα.

Στα Τροφώνεια, δυο φορές.

Την εις Άργον ασπίδα.

Στα Πύθια στη Μίλητο της Ιωνίας.

Στα Ελευθέρια, Πλαταιές.

Στα Πύθια της Μαγνησίας.

Στους κοινούς αγώνες της Ασίας στη Φιλαδέλφεια.

Στα Άκτια, στη Νικόπολη, προς τιμή του Απόλλωνα.

Στα Πύθια, δυο φορές, στη Σιδόνα.

Στα Πύθια, τέσσερις φορές, στη Πέργη.

Στα Πύθια της Θεσσαλονίκης.

Στα Ασκληπίδεια στην Επίδαυρο προς τιμή του Ασκληπιού.

Στα Καπιτώλεια της Ρώμης.

Στους αγώνες της Προμάχους Αθηνάς στη  Ρώμη, τέσσερις φορές.

Στα Ευσέβεια (αγωνίσματα) στο Πουζόλ.

Στους αγώνες της Νάπολις, προς τιμή των Αυτοκρατόρων.’’ 
(Voyage D’ Italie de Dalmatie de Greece et du levant fait, 1675-1676, Lyon, 1678. Τόμος δεύτερος σελ. 402-403.)

Και αναφέρει ο Wheller George: ‘’στα τείχη που είναι στην πλευρά προς τη θάλασσα και αριστερά της Πύλης, υπάρχει η βάση ενός μικρού τετράγωνου κτιρίου. Ανάμεσα σε δυο μεγάλες πέτρες ήταν η είσοδο του κτίσματος.  Και φαίνεται ότι ήταν βάσεις αγαλμάτων από τα σημεία που υπήρξαν στερεωμένα τα πόδια και στη μια πλευρά τους είναι χαραγμένοι κατάλογοι που είχαν πρωτεύσει οι αναπαριστώμενοι… Λίγο πιο πέρα βρίσκεται μια μεγάλη πέτρα, δώδεκα πόδια, στο μήκος με επιγραφή προς τιμή ενός Γυμνασιάρχου και ενός Γραμματέα από την Βουλή και τον Δήμο.

ΚΑΙΟ ΔΗΜΟΣ

…ΑΝ ΚΑΛΛΙΝΕΙΚΟΥ

…ΝΑΣΙΑΡΧΟΥΝΤΑ ΤΩ ΔΩΔΕΚΑ

Ν ΚΑΙ ΕΚΑΤΟΣΤΟΝ ΕΤΟΣ ΕΚ ΤΩΝ ΙΔΙΩΝ

Η ΒΟΥΛΗ ΚΑΙ Ο ΔΗΜΟΣ

…ΚΑΛΛΙΝΕΙΚΟΝ ΝΟΜΙΑΔΑ

ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣΑΝΤΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑΡ

ΧΗΣΑΝΤΑ ΕΚ ΤΩΝ ΙΔΙΩΝ

Η ΒΟΥΛΗ ΚΑΙ Ο ΔΗΜΟΣ

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΡΑΞΙΟΝΑΣ

Πάνω στην αυτή πέτρα βρίσκεται και άλλη επιγραφή για τον γιό του που είχε το ίδιο αξίωμα, και μια ακόμη με το διάταγμα της Βουλής και του Δήμου , προς τιμή του Δημητρίου, γιου του Πραξίονα. Πιστεύω πως οι ανδριάντες τούτων των ανδρών ήταν τοποθετημένες πάνω στη μεγάλη πέτρα με τις επιγραφές.’’ (A  Journey into Greece. London 1678. Τόμος Vi, σελ΄. 431-436.)  

Σημείωση:

(*) Από την αναφορά του Wheller George που ήταν μαζί στην περιήγηση των Μεγάρων με τον Spon Jacob, συμπαιρένουμαι καθώς γίνεται φανερό ότι το άγαλμα που βρισκόταν πάνω από το βάθρο με τον κατάλογο των αγωνισμάτων δεν ήταν ο ανδριάντας ενός Μεγαρέα αθλητή, αλλά πολύ πιθανόν να ήταν ένα σύμπλεγμα κάποιου αγάλματος προς τιμή όλων των Μεγαριτών αθλητών που είχαν διαπρέψει στα αρχαία αυτά αγωνίσματα.

Οι επιγραφές από τα αρχαία βάθρα που αντέγραψαν ο Wheller George και ο Spon Jacob

Πηγές:

http://books.google.gr/books?id=RHBBAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=el#v=onepage&q&f=false

  http://books.google.gr/books?id=jdACkt1tsd0C&printsec=frontcover&dq=Voyage+D'Italie+de+Dalmatie+de+Gr%C3%A8ce+et+du+levant+fait&hl=el&sa=X&ei=kSGOUKnFAqL80QXd6oBQ&ved=0CDMQ6AEwAA     

  

Ο μάντης-ιατρός Πολυίδος.

Μεγάλος μέρος της ιστορικής παράδοσης, των αρχαίων Μεγαρέων, έφθασε ως τις ημέρες μας (μέσω του Παυσανία ) και αναφέρει ο Παυσανίας (1), για έναν ακόμη μάντη-ιατρό που κατάγεται απευθείας από τη γενιά του Μελάμποδα τον Πολυείδη (γραφή Πολυίδη).

Τούτος ο μάντης – ιατρός της αρχαιότητας, σχετίζεται άμεσα με το ναό του Διονύσου στη πόλη των Μεγάρων. Μέσα στο ναό υπήρχε άγαλμα που το ονόμαζαν ‘’Διόνυσος Δασύλλιος’’ και ήταν αφιερωμένο από τον Ευχήνορα, γιο του Κοιράνου και εγγονό του Πολυίδου. Ενώ δίπλα από την είσοδο του ίδιου ναού υπήρχε το μνήμα των θυγατέρων του Πολυίδου, της Αστυκράτειας και της Μαντώς.

Ο Πολυίδης έγινε πανελληνίως γνωστός με δύο κατορθώματά του. Το ένα είναι ότι βοήθησε τον Βελλεροφόντη να δαμάσει τον Πήγασο και το άλλο ότι ανέστησε τον νεαρό Γλαύκο, γιό του Μίνωα, από την Μινωική παράδοση(2) . Μάλιστα ο Πολυίδης είχε βρεθεί στα Μέγαρα για να εξαγνίσει τον Αλκάθοο για τον φόνο του γιου του, του Καλλίπολι. Ενώ ο Όμηρος αναφέρει ότι Πολύιδος ονομαζόταν ο πατέρας του Ευχήνορα, του πολεμιστή που σκότωσε ο Πάρις στον Τρωικό Πόλεμο.

Σημειώσεις:

1. Αρχαίο κείμενο: (Παυσ. Αττ . 43, 5).  παρὰ δὲ τὴν ἔσοδον τὴν ἐς τὸ Διονύσιον τάφος ἐστὶν Ἀστυκρατείας καὶ Μαντοῦς· θυγατέρες δὲ ἦσαν Πολυίδου τοῦ Κοιράνου τοῦ Ἄβαντος τοῦ Μελάμποδος ἐς Μέγαρα [δ᾽] ἐλθόντος Ἀλκάθουν ἐπὶ τῷ φόνῳ τῷ Καλλιπόλιδος καθῆραι τοῦ παιδός. ᾠκοδόμησε δὴ καὶ τῷ Διονύσῳ τὸ ἱερὸν Πολύιδος καὶ ξόανον ἀνέθηκεν ἀποκεκρυμμένον ἐφ᾽ ἡμῶν πλὴν τοῦ προσώπου· τοῦτο δέ ἐστι τὸ φανερόν. Σάτυρος δὲ παρέστηκεν αὐτῷ Πραξιτέλους ἔργον Παρίου λίθου. τοῦτον μὲν δὴ Πατρῷον καλοῦσιν· ἕτερον δὲ Διόνυσον Δασύλλιον ἐπονομάζοντες Εὐχήνορα τὸν Κοιράνου τοῦ Πολυίδου τὸ ἄγαλμα ἀναθεῖναι λέγουσι. 

Μετάφραση: (Παυσ. Αττ . 43, 5). Δίπλα στην είσοδο του Διονυσίου βλέπεις τον τάφο της Αστυκράτειας και της Μαντώς· ήταν θυγατέρες του Πολυίδου, γιου του Κοιράνου, γιου του 'Αβαντα, γιου του Μελάμποδα, ο οποίος είχε έρθει στα Μέγαρα για να εξαγνίσει τον Αλκάθουν από τον φόνο του γιου του, του Καλλίπολι. Ο Πολύιδος έχτισε το ιερό του Διονύσου και αφιέρωσε ξόανο που σήμερα είναι κρυμμένο, εκτός από το πρόσωπο αυτό μόνο φαίνεται. Εκεί δίπλα υπάρχει Σάτυρος από μάρμαρο της Πάρου, έργο του Πραξιτέλη. Αυτόν τον λένε Πατρώο και το άλλο άγαλμα του Διονύσου με την επωνυμία Δασύλλιος λένε ότι το είχε αφιερώσει ο Ευχήνορας, γιος του Κοιράνου και εγγονός του Πολυίδου.

2. Περίφημος μάντης της Αρχαιότητας, δισέγγονος του Μελάμποδα και γιος του Κοιρανού. Δύο κατορθώματά του είναι πολύ γνωστά: Το ένα είναι ότι βοήθησε τον Βελλεροφόντη να δαμάσει τον Πήγασο και το άλλο ότι ανέστησε τον νεαρό Γλαύκο. Αυτό το τελευταίο θα το κατάφερνε όποιος μπορούσε να περιγράψει το χρώμα μιας αγελάδας του κοπαδιού του Μίνωα, το χρώμα της οποίας άλλαζε τρεις φορές τη μέρα. Ο Μίνωας κάλεσε τότε τους ικανότερους ανθρώπους του και τους ζήτησε να περιγράψουν το χρώμα του θαυμαστού αυτού ζώου. Ο Πολύιδος είπε πως το ζώο αυτό είχε το χρώμα του μούρου: άσπρο στην αρχή (άγουρο), κόκκινο αργότερα και τελικά μαύρο (ώριμο). Ο Μίνωας έκλεισε τότε τον Πολύιδο κάπου μαζί με το πτώμα του Γλαύκου και τον διέταξε να ξαναδώσει τη ζωή στον γιο του. Καθώς ο Πολύιδος καθόταν δίπλα στο πτώμα, είδε να προχωρά προς αυτό ένα φίδι, φοβήθηκε μήπως το φάει ή το βλάψει και το σκότωσε. Λίγο αργότερα όμως φάνηκε δεύτερο φίδι που, βλέποντας το πρώτο νεκρό, έφυγε για να επιστρέψει σε λίγο έχοντας στο στόμα του ένα χόρτο, με το οποίο άγγιξε το νεκρό φίδι και αμέσως αυτό αναστήθηκε. Ο Πολύιδος άρπαξε τότε το χόρτο, άγγιξε με αυτό τον νεκρό Γλαύκο και αυτός αναστήθηκε. Ο Μίνωας όμως δεν έμεινε ευχαριστημένος και πριν αφήσει τον Πολύιδο να επιστρέψει στην πατρίδα του, του ζήτησε να μάθει την τέχνη στον Γλαύκο. Ο Πολύιδος υπάκουσε, αλλά φεύγοντας έφτυσε στο στόμα του Γλαύκου, κάνοντάς τον να ξεχάσει όλα όσα είχε μάθει.

Πηγές:

Απολλόδωρος (ψεύδo) Βιβλιοθήκη Γ' 3,1,2.

Παυσανίας. Αττικά . 43, 5

Ιωάννη Κακαβούλια: «Ελληνική Γραμματολογία (αρχαία και βυζαντινή)», εκδ. Νικόδημος, Αθήνα

Emmy Patsi-Garin: «Επίτομο λεξικό Ελληνικής Μυθολογίας», εκδ. οίκος Χάρη Πάτση, Αθήνα 1969

Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια Χάρη Πάτση

Ο ναός του Αφέσιου Ζευς στα Γεράνεια Όρη της Μεγαρίδας χώρας.

Θεμέλια, λείψανα της εξωτερικής περιτοιχίσεως των αρχαίων οικοδομημάτων δυτικά του ναού.

Στις ανατολικές παρυφές των Γερανείων Όρεων υπάρχει η τοποθεσία ‘’Μάρμαρα’’ σε μικρή απόσταση από την πόλη των Μεγάρων, και που κατά τις αρχαιολογικές έρευνες του 19ου αι. στην εκεί θέση (πιστεύετε) ότι αποκαλύφθηκε ο ναός του Αφέσιου Δία που αναφέρει ο Παυσανίας .  Η σημερινή θέση ‘’Μάρμαρα’’ βρίσκεται στην αρχή των Σκιρωνίδων βράχων και σε υψόμετρο 300 μ. πάνω από τη θάλασσα με θέα προς τον Σαρωνικό κόλπο και την Αίγινα. Η ανασκαφή στα τέλη του 19ου αι. μ.Χ. αποκάλυψε πρόστυλο δωρικό ναό και σε μικρή απόσταση φαίνεται πως υπήρχε χτιστός βωμός (νεότερες όμως επιφανειακές έρευνες στο τόπο αυτό, μιλούν για πιθανών Ασκληπιείο). Στα δυτικά του ναΐσκου ανασκάφηκε συγκρότημα δωματίων με εσωτερικές αυλές και αίθουσες για συνεστιάσεις. Η ομοιότητα των χώρων αυτών με αντίστοιχους του ασκληπιείου της Τροιζήνας οδήγησε στην ιδέα ότι πρόκειται για ασκληπιείο. Η ανασκαφή του ιερού, όπως προαναφέρθηκε  πραγματοποιήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα. Από τότε μέχρι σήμερα, ελάχιστα οικοδομικά λείψανα έχουν απομείνει....

Από τη περιοχή ‘’Μάρμαρα’’ η συγκλονιστική θέα του Σαρωνικού κόλπου που σε πρώτο πλάνο φαίνονται τα οικοδομικά λείψανα του συγκροτήματος των εσωτερικών δωματίων με τις περιτειχισμένες αυλές 

Παυσανίας (ΑΤΤΙΚΑ, XLIV, 13): "Επί δε του όρους την άκρα  Διός έστιν Αφεσίου καλουμένου ναός, φασί δε επί του συμβάντος ποτέ τοις Έλλησιν αυχμού θύσαντος Αιακού κατά τι δη λόγιον τω Πανελληνίω Διί εν Αιγίνη ύσαντα τε αφείναι, και δια τούτο Αφέσιον καλείσθαι τον Δία. Ενταύτα και Αφροδίτης άγαλμα και Απόλλωνος έστι και Πανός."

Μετάφραση: " Στην κορυφή του βουνού υπάρχει ναός του λεγόμενου Αφεσίου Διός: λένε πως κατά τη μεγάλη ξηρασία που κάποτε συνέβη στην Ελλάδα ο Αιακός, σύμφωνα με μια μαντική ρήση, θυσιάσε στον Πανελλήνιο Δία στην Αίγινα και ο Ζευς έβρεξε και ‘’άφησε’’ (σταμάτησε) την ξηρασία και γι’ αυτό πήρε το όνομα Αφέσιος. Εδώ υπάρχει και άγαλμα της Αφροδίτης και του Απόλλωνα και του Πάνα. " 

Εστία θεών Προδομέων.

Το εκκλησάκι της Υπαπαντής στο λόφο Αλκάθου. Στους τοίχους της εκκλησίας, κυρίως στο βόρειο και ανατολικό τμήμα, εντοιχίστηκαν μεγάλοι λίθοι από αρχαίους ναούς, ανεπίγραφα βάθρα αγαλμάτων, τιμητικό ψήφισμα και άλλα που προέρχονταν από ερείπωση αρχαίων οικοδομημάτων. Η φωτογραφία προέρχεται από τον επίσημο ηλεκτρονικό ιστοχώρο του Δήμου Μεγαρέων. http://www.megara.gr

Παυσανίας Αττικά κεφ. 42, στ. 1.:

‘’δείκνυται δὲ καὶ ἑστία θεῶν Προδομέων καλουμένων· θῦσαι δέ σφισιν Ἀλκάθουν λέγουσι πρῶτον, ὅτε τῆς οἰκοδομίας τοῦ τείχους ἔμελλεν ἄρχεσθαι’’.

Μετάφραση:

’’… Δείχνουν εκεί και μια εστία των θεών, οι οποίοι λέγονται Προδομείς. Σ’ αυτούς λένε πως πρώτος θυσίασε ο Αλκάθους όταν επρόκειτο να αρχίσει το χτίσιμο του τείχους’’.  

Πουθενά αλλού στον αρχαίο ελληνικό χώρο είτε σε ξένους τόπους που μετοίκησαν οι Έλληνες την αρχαία εποχή, δεν έχει βρεθεί ή μνημονευτεί παρόμοια εστία (βωμός) για Προδομέους θεούς. Στη πόλη των Μεγάρων υπήρχε εστία όπου οι αρχαίοι Μεγαρείς θυσίαζαν στους θεούς Προδομείς. Ποιοι ήταν αυτοί οι θεοί; Δυστυχώς η αρχαία γραμματεία των Μεγαρέων συγγραφέων (Ηραγόρα και Διευχίδα) δεν υπάρχει κι όπου πιθανόν θα μπορούσε να μας διαφωτίσει επάνω σε τούτο το θέμα, όπως και η γενική αρχαία ελληνική γραμματεία δεν κάνει ουδεμία αναφορά πέρα του Παυσανία που περιηγήθηκε τη πόλη και έγραψε μάλιστα γι’ αυτήν θετικά σχόλια. Όμως καθώς έχει συνδεθεί ο ξεχωριστός αυτός βωμός με τον Αλκάθους και την περιτείχιση των Μεγάρων καθώς και πως βρισκόταν στην αρχαία Αγορά της πόλης, θα πρέπει να ήταν σημαντικές οι αυτές θεότητες για τους Μεγαρείς. Ο William Martin Leake και στο βιβλίο του ‘’Travel in Northen Greece’’ του 1835, κάνει σοβαρό συσχετισμό αυτών των θεοτήτων με τα Παμμώνια Όρη (τις απολήξεις των Γερανείων ορέων στη Μεγαρίδα). Διότι ο Νίκανδρος (Έλληνας μαθηματικός, φαρμακοποιός, γεωπόνος, βοτανολόγος, ιατρός και γραμματικός του 2ου αι. π.Χ.), έγραψε για τα Παμμώνια. Έτσι ο Leake συσχετίζει τη κρήνη των Σιθνιδών και πως ίσως (γράφει) να προμηθευόντουσαν το νερό από τα Παμμώνια Όρη.        

William Martin Leake. ‘’Travel in Northen Greece’’. F.R.S. &C:  In four volumes. VOLL. II. LONDON: J. RODWELL, NEW BOND STREET. 1835 σελ. 394.

On the right hand of the ascent to Alcathoe was the sepulchre of Megareus, near which was the hearth of the Prodomeis (*), or place where Alcathous sacrificed to the deities who assisted him in raising the walls of Megara.

(*)It was probably the same water which supplied the fountain of the Sithnides. The nearest heights appear from Nicander to have been called the Pammonides, or Pammonia.

Ελεύθερη μετάφραση από το βιβλίο του William Martin Leake:

 Στη δεξιά πλευρά της ανόδου προς την ακρόπολη του Αλκάθου ήταν ο τάφος του Μεγαρεύς, πλησίον της οποίας ήταν η εστία των  Προδομείς (*), ή ο τόπος όπου ο Αλκάθος θυσίασε στους θεούς και που τον βοήθησαν να χτίσει τα τείχη  των Μεγάρων.

Σημείωση του Leake στο τέλος της 394 σελίδας:

(*) Ήταν ίσως το ίδιο νερό που προμήθευε τη κρήνη των Σιθνιδών. Διότι τα πλησιέστερα ύψη φαίνεται από τον Νίκανδρος να έχουν κληθεί οι Παμμωνίδες είτε Παμμωνία.

Και αυτά γράφει ο Νίκανδρος ο Κολοφώνιος για τα Παμμωνία Όρη:

‘’Οι μεν υπό Σκύρωνος όρη Παμμώνια τ’ αιπη’’. Νίκανδρος. Θηριακά. V. 124.

‘’Τείχεά τε προλιπόντες υπέρ Παμμωνίδας όχθας Εσσύμενοι Μεγαρήες ενευνάσσαντο δόμοισι’’. Θηβαϊκά. Ap. Scoll. In V. Θηριακά. 214.

Τα Θηριακά, είναι ποίημα του Νίκανδρου σε δακτυλικό εξάμετρο, αποτελούμενο από 958 στίχους. Περιγράφεται η φύση δηλητηριωδών ζώων και τις επιδράσεις των δηλητηρίων τους που προκαλούν, καθώς και τα αντίστοιχα αντίδοτα. Περιγράφει 14 είδη ιοβόλων ερπετών. Στο ίδιο έργο αναγράφονται 125 φυτά. Είναι ο πρώτος αρχαίος Έλληνας που αναφέρει την ιατρική χρήση των βδελλών.

Βιβλιογραφία:

Μονή Ιβήρων - Άγιο Όρος: Χειρόγραφος Κώδιξ Ιβηρητικός (Codex Ibereticus) 15ος αιώνας, τμήμα ευρύτερου κώδικα με τον γενικό τίτλο "Ιατρικά". Περιλαμβάνει 2 έργα: "Παράφρασις αλεξιφαρμάκων Νικάνδρου" υπό Ευτεκνίου, σοφιστού και Διοσκουρίδου "Περί ύλης ιατρικής".

William Martin Leake. ‘’Travel in Northen Greece’’. F.R.S. &C:  In four volumes. VOLL. II. LONDON: J. RODWELL, NEW BOND STREET. 1835 σελ. 394.

Nicander ed. and tr. A. S. F. Gow, A. F. Scholfield. Cambridge: Cambridge University Press, 1953.

W. Vollgraff. Nikander und Ovid (Groningen, 1909 ff.).

Σπήλαιο - Ιερό Πανός, Μεγάρων.

Πολύ κοντά στην αρχαία Σκυρώνεια διέλευση υπήρχε (υπάρχει σήμερα άραγε;) ένα σημαντικό σπήλαιο για την Μεγαρική ιστορία. Το 1965 έγιναν κάποιες επιφανειακές έρευνες (από σπηλαιολόγους) όπου βρέθηκε μεγάλος αριθμός αξιόλογων αρχαίων αντικειμένων (πάνω από 200 αρχαιολογικα μέρη και αυτά συνελέγησαν μόνο από την επιφάνεια του εδάφους)… Και, έκτοτε κανένας από τις εκάστοτε Δημοτικές Αρχές είτε Αρχαιολογικές Αρχές δεν ενδιαφέρθηκε…..

Όσο κι αν οι σπηλαιολόγοι, τότε, έκαναν σε αυτούς γνωστή την πρότασή τους για την διαφύλαξη του εξαίρετου και μοναδικού από ιστορικού και αρχαιολογικού ενδιαφέροντος  σπηλαίου της περιοχής των Μεγάρων!

 Ας δούμε όμως μέρος του άρθρου για το τι έγραφε ο σπηλαιολόγος κ. Τζ. Α. Ζερβουδάκης, στο Δελτίο της Ε.Σ.Ε., που έκανε την έρευνα στο σπήλαιο των Μεγάρων: 

Σπήλαιο Μεγάρων  (Αριθ. ...)

Εξερεύνηση και μελέτη υπό του Τζ. ‘Α. Ζερβουδάκη τον Μάρτιο του 1964. Σε αυτή την έρευνα έλαβαν μέρος οι: κ. Κ. Παληκαρόπουλος που πραγματοποίησε την χαρτογράφηση του σπηλαίου και βοήθησαν οι κ.κ. Β Ασλάνογλου, Ε. Θανόπουλος και Ι. Καλαθάς, άπαντες μέλη της Ε.Σ.Ε. Τις δαπάνες μετακίνησης του συνεργείου επειχορήγησε ο Ε.Ο.Τ.

..........

Αναφέρεται παρακάτω για τα ευρήματα:

"Αρχαιολογικά: α) Εις το σημείον Μ ένας μικρός λύχνος, β) εις το Γ. μια τερακότα παριστάνουσα τον θεό Πάνα (είχε και σταλακτιτικήν επένδυσιν), γ) τα υπόλοιπα εις το τέλος του πρώτου κλάδου και εις δύο παρακλάδια: 1 βάσις λυκήθου, 27 τεμάχια διαφόρων εποχών, 4 βάσεις από τερακότες, 17 τεμάχια λύχνων ‘εγχρωμων αγγείων κλασικής εποχής και ένα με διακοσμητικές σφραγίδες, 95 τεμάχια πιθανώς κεραμιδιών, 8 τεμάχια αγγείων με χαρακτήν διακόσμησιν, 72 τεμάχια διάφορα από πήλινα αντικείμενα, 2 αστραγάλοι.

Άπαντα συνελέγησαν επί της επιφάνιας του εδάφους.

Τα ανωτέρω ευρήματα παρεδόθησαν εις τον εκτελούντα χρέη Εφόρου Αρχαιοτήτων Γ’ Περιφέρειας Αττικής κ. Πλάτωνα.

 Ακολουθούν οι φωτογραφίες των αρχαιολογικών ευρημάτων και ιδιαίτερα του κεραμικού αγάλματος του Πάνα που είναι σχεδόν ολάκερος.

 Τα πλήστα των ανωτέρων ευρημάτων (ως π.χ. Τερακότα Πανός, Λύκηθος κ.τ.λ.) ανήκουν κατά τον κ. Πλάτωνα εις τα τέλη του 5ου π.Χ. αιώνος.

Οι λύχνοι (πάντοτε κατά τον κ. Πλάτωνα) ανήκουν εις διαφόρους εποχάς, ευρέθησαν δε και χριστιανικοί τοιούτοι…"

Και τελειώνει το άρθρο ο κ. Ζερβουδάκης .

"ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ:

Το σπήλαιον…… Προτείνομεν, λόγω υπάρξεως εντός του σπηλαίου μεγάλου αριθμού αντικειμένων αρχαιολογικής αξίας, να διασφαλισθή υπό της ενδιαφερόμενης υπηρεσίας.!    

Σημείωση:

Δεν αναρτούμε φωτογραφίες για τον λόγο των αρχαιοκαπήλων…. Καθώς ούτε και τον αριθμό του σπηλαίου της Ε.Σ.Ε., και σε ποιο Δελτίο της υπάρχει το άρθρο με τις φωτογραφίες. Ενώ βρίσκεται από καιρό στα χέρια μας. Οποιοσδήποτε μπορεί να επικοινωνήσει μαζί μας για περεταίρω πληροφορίες…   

Και ρωτάμε απλά, ίσως, με παιδική αφέλεια: Που βρίσκονται σήμερα τα αρχαιολογικά ευρήματα (που παρέλαβε ο κ. Πλάτωνας εκτελώντας τα χρέη του Εφόρου Αρχαιοτήτων της  Γ’ Περιφέρειας Αττικής), από το σπηλαίου των Μεγάρων; 

Το πέρασμα της Σκιρώνιας οδού και το ιερό του Λατώου Απόλλωνα, όπως ήταν γύρω στα 1764 μ.Χ.

Η φωτογραφία δείχνει τις Σκυρωνίδες πέτρες από τη πλευρά της Κινέττας, πάνω από το ιδιωτικό Σκυρώνειο Μουσείο, και εκεί περίπου θα πρέπει να ήταν το ιερό του Λατώου Απόλλωνα. Πηγή εικόνας: http://www.panoramio.com/photo/6450576 

Το πέρασμα των Σκιρωνίδων βράχων κι όπου ήταν το επικινδυνότερο κομμάτι της πανάρχαιας οδού (επί του Σαρωνικού κόλπου), καθώς ένωνε την Πελοπόννησο με την κυρίως στεριανή Ελλάδα, αποτέλεσε την αιτία ώστε να γραφτούν πάρα πολλές αναφορές από αρχαίους και σύγχρονους συγγραφείς, ιστορικούς, τοπογράφους, γεωγράφους κ.α.. Παράλληλα η αξεπέραστη φυσική ομορφιά του αλλά και η μεγάλη δυσκολία στο πέρασμά του (ώστε την αρχαία εποχή σε πολλά σημεία ο διαβάτης να κρέμεται κυριολεκτικά πάνω απ’ την άβυσσο των γκρεμών), έδωσε την αφορμή να γεννηθούν διάφοροι μύθοι όπως εκείνος του Σκίρωνα.

Μέχρι την εποχή του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Αδριανού (117-138 μ.Χ.), και, πολύ πιθανών πριν το 150 μ.Χ. ήταν μία τρομερή κι επικίνδυνη στενωπός. Με πρωτοβουλία όμως του φιλέλληνα Αυτοκράτορα Αδριανού διαπλατυνθεί η διάβαση αυτή ώστε έγινε ‘’κατάλληλη να περνούν και άρματα που προχωρούν σε αντίθετη κατεύθυνση(1)’’. Κοντά στο τέλος (προς την σημερινή Κινέττα) της Σκιρώνιας οδού βρισκόταν το ιερό του Λατώου(2) Απόλλωνα, όπου σήμερα δυστυχώς μόνο ελάχιστα λείψανα έχουν παραμείνει. Όμως την εποχή που ο Richard Chandler (1764-66) περιηγήθηκε στη Μεγαρίδα είδε το ιερό να στέκει σε ύψος περίπου 3,50 μ. και το περιγράφει αμέσως μετά από την διέλευση του Σκιρώνιου δύσβατου περάσματος.                 

Ο Chandler στη σελίδα 198 του βιβλίου του ‘’Trevels in Greece’’ αναφέρει:

Αγγλικά από το πρωτότυπο κείμενο:

"We coasted by the Scironian rocks, which are exceedingly high, and dreadful. The way is by the edge of perpendicular precipices, narrow, and in many places carried over the breaks and supported underneath apparently in so slight  a manner, that idea of crossing. Wheeler has mentioned it as the worst road, which he ever travelled. After much time consumed in scrambling up and down the precipices, he passed along the shore, under the mountain, and came to an ancient edifice three or four yards high and eight square, with several large planks of marble lying about it, some carved in baffo relievo. This he supposes, was the temple of Apollo."   

Σε ελεύθερη Μετάφραση:

"Εμείς περάσαμε από τους Σκιρώνιους βράχους, που είναι υπερβολικά υψηλοί, και φοβεροί. Ο τρόπος είναι από την άκρη των γκρεμών κάθετα, και από πολλά στενά σημεία , όπου κατά διαστήματα διακόπτονται και υποστηρίζονται από κάτω, προφανώς με μικρό τρόπο, κάτι σαν αντίληψη διέλευσης. Ο  Γουίλερ αναφέρει πως είναι ο χειρότερος δρόμος, που ο ίδιος  έχει ποτέ ταξιδέψει. Μετά από πολύ χρόνο που καταναλώσαμε στην αποκρυπτογράφηση πάνω-κάτω τα βαράθρων, περάσαμε κατά μήκος της ακτής, κάτω από το βουνό, και ήρθαμε σε ένα αρχαίο οικοδόμημα τρεις ή τέσσερις γιάρδες (περίπου 3,50 μέτρα) υψηλό και οκτώ τετραγωνικών μ., με αρκετές μεγάλες επίπεδες πλάκες μαρμάρων που βρίσκονται σκαλισμένες σε ορισμένα σημεία. Αυτός θα πρέπει να ήταν ο ναός του Απόλλωνα…."

Σημειώσεις:

(1) Παυσανίας ‘’ΑΤΤΙΚΑ’’, XLIV, C. 10.: ‘’…Αδριανός δε ο βασιλεύς και ούτος ως και άρματα εναντία ελαύνεσθαι, κατέστησεν ευρυχωρή τε και επιτηδείαν είναι.’’

(2) Ο Απόλλωνας καθώς και η αδελφή του η Άρτεμης, γεννήθηκαν από τη Λητώ και τον Δία. Η Λητώ στη Δωρική διάλεκτο ονομαζόταν ‘’Λατώ’’, έτσι οι Δωριείς Μεγαρείς, έδωσαν στο ιερό της Σκιρωνίδας οδού το επίθετο: Λατώος Απόλλωνας. Δηλαδή ο Απόλλωνας που είναι γεννημένος από τη Λατώ.  

Βιβλιογραφία:

Παυσανίας. ‘’Αττικά’’, XLIV, C. 10.

Richard Chandler. “Travels in Greece”, σελ. 198.

Ηλεκτρονική πηγή: http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9B%CE%B7%CF%84%CF%8E

Το Ιερό του Προστατηρίου Απόλλωνα στη πόλη των Μεγάρων.

Η φωτογραφία δείχνει την τοπογραφία της αρχαίας πόλις των Μεγάρων από το βιβλίο του Reinganum Hermann που εκδόθηκε το 1825 στο Βερολίνο. Με έντονο κόκκινο χρώμα (στο τόξο) σημειώνετε κατά προσέγγιση η περιοχή με το Ιερό του Προστατηρίου Απόλλωνα.

Οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν Ιερό, τον μεγάλο γενικά, εκείνο Ιερό χώρο, ο οποίος περιλάμβανε τον Ναό, τους βωμούς, τα αναθήματα και τις κατοικίες των ιερέων. Σε αντιδιαστολή προς τον Ναό, πού ήταν αποκλειστικά μόνο το ιδιαίτερο κτίσμα, μέσα στο οποίο στεγαζόταν και φυλασσόταν το άγαλμα της κάθε λατρευόμενης θεότητας.

Για την εκλογή του κατάλληλου τόπου ίδρυσης Ιερού (εάν δεν υπήρξε ήδη εκεί προϊστορικός τόπος λατρείας), ζητούνταν, κατά τον λεγόμενο νόμο των ιερών, χρησμός μαντείου είτε λαμβανόταν υπόψη η παράδοση, κατά την οποία ο θεός είχε υποδείξει, με ορατό σημάδι, τον αρεστό σ' εκείνο τόπο ίδρυσης του ναού του. Εξαιτίας αυτού πολλοί ναοί, σε ιερούς τόπους π.χ. όπως αυτοί που ήσαν στην Αίγινα, στα Μέγαρα, στο Σούνιο, στα Δίδυμα βρίσκονταν μακριά από την πόλη. 

Η ιστορία δε της αρχιτεκτονικής των αρχαίων Ελλήνων μας διδάσκει ότι Ναοί άρχισαν να κατασκευάζονται από την ομηρική εποχή και έπειτα, καθώς και ότι οι προγενέστεροι τόποι λατρείας για τους Έλληνες ήταν τα Ιερά. Μάλιστα, στα κυριότερα  προϊστορικά κέντρα της Ελλάδας, στις Μυκήνες, στην Τίρυνθα, στην Κρήτη -στις Κνωσό και Φαιστό-  δεν βρέθηκαν λείψανα ναών με την κλασική έννοια, σχεδόν όμως, σε όλα τα μέρη της ελληνικής γης αποκαλύφθηκαν λείψανα βωμών στις μεγάλες αυλές των προϊστορικών βασιλικών παλατιών.

Και με όσα στοιχεία διαθέτουμε, το Ιερό του Προστατηρίου Απόλλωνα στη πόλη των Μεγάρων, θα πρέπει να είχε μεγάλες διαστάσεις και να είχε οικοδομηθεί με ακριβή πρότυπα βασιλικού παλατιού σε κύριο προϊστορικό τόπο λατρείας των Μεγαρέων κατόπιν κάποιου χρησμού ή και παραδόσεως εμφάνισης του Απόλλωνα. Τούτο επιβεβαιώνετε από τα παρακάτω στοιχεία που σας  παραθέτουμε.

Διότι όταν δεν υπήρχε προϊστορικός τόπος λατρείας είτε χρησμός ή παράδοση, τα Ιερά συνήθως κτίζονταν πάνω σε λόφο ή ύψωμα με ανοιχτό ορίζοντα, για να είναι περίοπτα και με φυσική οχύρωση, ώστε έτσι να προφυλάσσονται επαρκέστερα οι θησαυροί και τα άλλα πολύτιμα αφιερώματα και ιερά σκεύη που βρίσκονταν μέσα σ' αυτά. Ο Ναός που εγείρονταν βέβαια κάτω από τούτες τις συνθήκες βρίσκονταν συνήθως στη μέση του Ιερού χώρου, ο οποίος καλούταν τέμενος, περιβάλλονταν δε όπως ήδη αναφέραμε από τείχος και περιείχε βωμούς, αναθήματα, στήλες και αγάλματα. Ο θρησκευτής που εισέρχονταν στο τέμενος θυσίαζε πρώτα και έπειτα περνώντας μπροστά από τα διάφορα αναθήματα έφτανε στο ναό, του οποίου η πρόσοψη ήταν κατά κανόνα προς την ανατολή.

Όπως όμως αναφέρει ο Παυσανίας(*), το Ιερό του Προστατηρίου Απόλλωνα, στη πόλη των Μεγάρων, βρισκόταν στα δεξιά της Ευθείας Οδού, δηλαδή, στο δρόμο που οδηγούσε στη Νισαία κι όπου για να φθάσει κάποιος εκεί θα έπρεπε να κάνει μια μικρή παράκαμψη.  Τώρα, κατά την εδαφική όψη της συγκεκριμένης περιοχής , η εικόνα που παρουσιάζει είναι ξεκάθαρα πεδινή, δηλαδή δίχως εδαφικά υψώματα (λόφους κ.λ.), ώστε έτσι  λογικά συμπεραίνουμε ότι το Ιερό βρισκόταν σε αυτή τη θέση ίσως κάποιου προϊστορικού λατρευτικού χώρου είτε κατόπιν χρησμού ή κάποιας πανάρχαιας παραδόσεως.

Η ακριβής γεωγραφική θέση του συγκεκριμένου Ιερού δεν μας είναι γνωστή, όμως κατά τη κατασκευή του Σιδηροδρομικού σταθμού στα τέλη του 1890, όπως και αργότερα της κεντρικής πλατείας των Μεγάρων (και τις αναφορές του Παυσανία). Εκεί ήρθαν στο φως πολλά οικοδομικά και άλλα αρχαιολογικά στοιχεία ώστε μας πείθουν πως σε αυτή την περιοχή υπήρξε το Ιερό του Προστατηρίου Απόλλωνα. Μάλιστα ως προς την τοποθεσία συνηγορεί και η περικαλλής Νότια αρχαία Κρήνη (ανακαλύφθηκε το 2008) σε πολύ κοντινή απόσταση που θα πρέπει να τροφοδοτούσε το Ιερό με το χρειαζούμενο νερό!  

(*)Σημείωση:

Αρχαίο κείμενο:

( Αττικά, 44, σ. 2.) ‘’ἐκ δὲ τῆς ἀγορᾶς κατιοῦσι τῆς ὁδοῦ τῆς Εὐθείας καλουμένης Ἀπόλλωνος ἱερόν ἐστιν ἐν δεξιᾷ Προστατηρίου· τοῦτο ὀλίγον ἐκτραπέντα ἔστιν ἐκ τῆς ὁδοῦ ἀνευρεῖν. Ἀπόλλων δὲ ἐν αὐτῷ κεῖται θέας ἄξιος καὶ Ἄρτεμις καὶ Λητὼ καὶ ἄλλα ἀγάλματά ἐστι Πραξιτέλους ποιήσαντος [Λητὼ καὶ οἱ παῖδες].’’

Ελεύθερη μετάφραση:

(Αττικά, 44, σ. 2.) Κατεβαίνοντας από την αγορά και ακολουθώντας την λεγόμενη Ευθεία οδό, υπάρχει στα δεξιά ιερό του Προστατηρίου Απόλλωνα. Πρέπει όμως να κάνει κανείς μια μικρή παράκαμψη, για να το συναντήσει. Εκεί μέσα υπάρχει ένα ενδιαφέρον άγαλμα του Απόλλωνα, καθώς και αγάλματα της Άρτεμης, της Λητώς και άλλα, έργα του Πραξιτέλη.

Δυστυχώς, όμως, ο Παυσανίας δεν μας έδωσε περισσότερες λεπτομέρειες για το μεγάλο αυτό Ιερό της πόλις των Μεγάρων, (καθότι ανάλωσε περισσότερο χρόνο στο Ναό του Απόλλωνα, στη κορυφή του ενός λόφου, που ανακατασκεύασε με μάρμαρο ο Αυτοκράτορας Αδριανός) (*).

Και φυσικά θα μάθουμε το ‘’μέγεθος’’ και την μεγαλειότητα του λατρευτικού αυτού χώρου όταν κάποιος αρχαιολόγος αποφασίσει να ασχοληθεί σοβαρά με την ανακάλυψή του!  

Σημείωση:

(*) Αρχαίο κείμενο:

Αττικά 42, σ. 5 ‘’τοῦ δὲ Ἀπόλλωνος πλίνθου μὲν ἦν ὁ ἀρχαῖος ναός· ὕστερον δὲ βασιλεὺς ᾠκοδόμησεν Ἀδριανὸς λίθου λευκοῦ. ὁ μὲν δὴ Πύθιος καλούμενος καὶ ὁ Δεκατηφόρος τοῖς Αἰγυπτίοις μάλιστα ἐοίκασι ξοάνοις, ὃν δὲ Ἀρχηγέτην ἐπονομάζουσιν, Αἰγινητικοῖς ἔργοις ἐστὶν ὅμοιος· ἐβένου δὲ πάντα ὁμοίως πεποίηται.’’

Ελεύθερη μετάφραση:

Αττικά 42, σ. 5 ‘’Ο αρχαίος ναός του Απόλλωνα ήταν φτιαγμένος από πλίνθους. Αργότερα ο βασιλιάς Αδριανός τον έχτισε πάλι με λευκό μάρμαρο. Ο λεγόμενος Πύθιος [Απόλλωνας] και οΔεκατηφόρος μοιάζουν με αιγυπτιακά ξόανα αλλά αυτόπου ονομάζεται Αρχηγέτης μοιάζει με τα έργα των Αιγινητών. Όλα είναι φτιαγμένα από έβενο.’’