ΚΕΡΑΤΑ (βουνό ΚΑΡΥΔΙ) ΠΑΤΕΡΑΣ

Από την Ακρόπολη της Αρχαίας Ερένειας

Το βουνό Κέρατα στην αρχαία εποχή άνηκε στη Μεγαρίδα χώρα. Σήμερα ονομάζεται Πατέρας και καλύπτει μια αρκετά εκτεταμένη περιοχή στο βορειοδυτικό άκρο της Αττικής, που ξεκινά στα βόρεια από το χωριό Οινόη και φτάνει στα δυτικά ως το αρχαίο λιμάνι και κώμη Πάνορμος, στη σημερινή  Ψάθα, η οποία απέχει από την Αθήνα 65 χιλιόμετρα. Δηλαδή βρίσκεται στο ΒΔ άκρο του Νομού Αττικής, βόρεια από τα Μέγαρα και σε απόσταση 12χλμ. (ευθεία) ενώ από την Αθήνα απέχει σε ευθεία γραμμή 39χλμ.

Η ψηλότερη κορφή (Καρύδι) του βουνού μόλις που αγγίζει τα 1.132 μέτρα ύψος, ωστόσο και μετά από την πυρκαγιά του 1985 παρουσιάζει πάλι πυκνή δασοκάλυψη με κυρίαρχο είδος τη χαλέπιο πεύκη στα χαμηλά και στα ψηλότερα μέρη κάποια εναπομείναντα έλατα.

Τη σύγχρονη ονομασία του αρχαίου βουνού ‘’ΚΕΡΑΤΑ’’ ή ‘’ΚΑΡΥΔΙ’’, τη συναντάμε σαν ‘’βουνό Πατέρα’’ και εμφανίστηκε στα τέλη του 19^ου αι. μ.Χ. από τον Ίων Δραγούμη διότι Πατέρας λεγόταν ο ιδιοκτήτης της περιοχής των μεταλλείων στη Λάκκα Πατέρα. Η Λάκκα Πατέρα είναι η μεγάλη Λάκκα – οροπέδιο βόρεια των κορυφών 1091μ. –Κορυφή Πατέρα- και 1020μ. -Κορυφή Πρ. Ηλία- του συγκεκριμένου βουνού όπου και βρίσκονται τα παλιά μεταλλεία.  

Η αρχαία ονομασία του βουνού Πατέρα (εάν όντως υπήρχε) μας είναι πραγματικά  άγνωστη. Πρώτος ο γεωγράφος Στράβων 1^ος αι. π.Χ. (Θ-Ι,8) ονομάζει ‘’Όνεια Όρη’’ τη περιοχή από τις Σκειρωνίδες Πέτρες έως και τον Κιθαιρώνα: ‘’…τα καλούμενα Όνεια όρη ράχις τις μηκυνομένη μεν από των Σκειρωνίδων πετρών επί την Βοιωτίαν και τον Κιθαιρώνα, διειργούσα δε την κατά Νισαίαν θάλατταν από τας Παγάς Αλκυονίδος προσαγορευομένοις…’’. Ο Παυσανίας 2ος αι. μ.Χ. στα ΑΤΤΙΚΑ -44,4- ονομάζει όλη την περιοχή ‘’Ορεινή της Μεγαρίδας’’. Ο χαρτογράφος Ch. Larie στο χάρτη του ‘’GRECE MODERNE’’ του 1827, αναγράφει M. Karedi (βουνό Καρύδι). Ενώ ο Ίων Δραγούμης που επισκέφθηκε τα Μέγαρα και την περιοχή των μεταλλείων στη μεγάλη Λάκκα του Πατέρα το 1894, είναι εκείνος που αναφέρει ΠΡΩΤΟΣ το βουνό ‘’Πατέρα’’ (Φύλλα Ημερολογίου – Αθήνα, Ερμής 1988 σ. 191 – 213). Καθώς ο γεωλογικός  χάρτης (την ίδια περίπου εποχή με την επίσκεψη του Δραγούμη) του 1899 ‘’ΤΑ ΠΟΤΙΜΑ ΥΔΑΤΑ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ’’ του Κ. Μητσόπουλου αναφέρει το βουνό ως: ‘’Όρος Καρύδι’’.

Στην αρχαία Ελλάδα (κλασική εποχή) στην περιοχή της ‘’Ορεινής Μεγαρίδας’’ αναφέρεται από τον Παυσανία (Ι:44,5) η πόλις Ερένεια όπου η θέση της ταυτίζεται με την περιοχή του Αγ. Γεωργίου που είναι στη βόρεια πλευρά της ψηλότερης κορυφής –ΚΑΡΥΔΙ- του βουνού στην κοιλάδα που σχηματίζεται μεταξύ του κύριου όγκου του Πατέρα και του άλλου σκέλους του, του Μακρυνόρους. Καθώς νότια του Αγ. Γεωργίου σε ύψος 700μ. βρίσκονται τα ερείπια των τριών διαδοχικών τειχών της Ακρόπολης της Ερένειας. Το νοτιότερο τείχος (προς το βουνό), πάχους 3μ. σώζεται σε μήκος 150μ. και σε ύψος 2-3μ. όπως και οι βάσεις των 3 πύργων του (διαμέτρου 6μ.)

Στην παραλία της Ψάθας (βόρεια της ράχης Βέρδα) και στην αρχαία Πάνορμο υπάρχουν αρκετά υπόσκαπτα σπήλαια που εικάζεται ότι είναι ρωμαϊκοί τάφοι στο τέλος της παραλίας προς τη χερσόνησο του Μύτικα. Εκεί υπάρχουν και τα ερείπια του Πύργου που φίλαγε το αρχαίο λιμάνι της Πάνορμου. 

Υ.Γ. 

Η έρευνα για τα βουνά της Μεγαρίδας συνεχίζεται και στο μέλλον θα ανεβούν κι άλλα  

Τα υπόγεια Μέγαρα, στα αρχαία Μέγαρα.

Τα υπόγεια Μέγαρα ήταν κατασκευασμένα από μεγάλα κομμάτια λαξευτών ογκολίθων που ανά τακτικά διαστήματα διακόπτονταν από ένα κάθετο ογκόλιθο, σημείο που τα έκανε πολύ ισχυρά καθώς τα βλέπουμε στη φωτογραφία.

Ισοκράτης: "Οι Μεγαρείς ζούσαν σαν να ήταν να πεθάνουν την άλλη μέρα, αλλά έχτιζαν σαν να ήταν να ζήσουν αιώνια".

Από την αναφορά αυτή του Αθηναίου ρήτορα Ισοκράτη, είναι προφανές ότι οι Μεγαρείς έκτιζαν τις οικίες τους με διαφορετικό τρόπο από εκείνες των υπολοίπων Ελλήνων.
Έχουν ειπωθεί αρκετές θεωρίες περί των σπιτιών στα αρχαία Μέγαρα. Κάποιοι λέγουν πως ήταν πολυώροφα, άλλοι ότι απλωνόντουσαν σε πολλά τετραγωνικά κ.τ.λ.. Όμως, όλες οι αναφορές έχουν ένα βασικό σημείο σύγκλησης που είναι: το υπόγειο Μέγαρο, κάθε αρχαίου Μεγαρικού σπιτιού!   
Η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως δεκάδες τέτοια αρχιτεκτονήματα και στο μέλλον είναι σίγουρο ότι θα αποκαλυφθούν και άλλα.  
Καθώς μία από τις πρώτες εμπεριστατωμένες αρχαιολογικές έρευνες γίνεται το 1934, με Ι. Θρεψιάδη και Ι. Τραυλό που ανασκάπτουν μαζί στα Μέγαρα, μια από τις σημαντικότερες ανασκαφές για την πολεοδομική εξέλιξη της αρχαίας πόλης, και που τη συγκρότηση της θα ερευνήσει και πάλι, το 1938, μόνος του ό Ι. Τραυλός.
Έκτοτε υιοθετείτε και μια επιπλέων θεωρία, για την από την προϊστορία συνεχιζόμενη ονομασία της πόλεως, ‘’Μέγαρα’’, πως μπορεί να προέρχεται δηλαδή από τους ιδιότυπους τούτους υπόγειους χώρους.

Άλλη μία φωτογραφική άποψη που δείχνει τον πεσσό στη μέση όπου κρατούσε την οροφή.

Τα υπόγεια Μέγαρα ήταν κατασκευασμένα από μεγάλα κομμάτια λαξευτών ογκολίθων που ανά τακτικά διαστήματα διακόπτονταν από ένα κάθετο ογκόλιθο, σημείο που τα έκανε πολύ ισχυρά, και με ορθογώνιο πεσσό στη μέση όπου κρατούσε την οροφή. Το πατώματα ήταν στρωμένα με καλοδουλεμένες πλάκες. Είναι συνήθως σκαμμένα βαθειά στη γη, σε τετράγωνο σχήμα αλλά βρέθηκαν κάποια πολύγωνα και ορθογώνια.Οι χώροι αυτοί ήταν διττής χρήσης, με ουσιαστική εκείνη της Δωρικής λατρείας στη θεά Δήμητρα (Δα, Δε+μήτηρ= Μάνα +γη), συνδεόμενοι με τελετές όπου απέβλεπαν στην ευόδωση της παραγωγής ( Ησύχιος: ‘’κατάγειοι οικήσεις και βάραθρα’’).

Στο Μέγαρο τοποθετούσαν τα τρόφιμα και τον οίνο, αλλά εκεί έβαζαν κατά την αρχή του αλωνισμού χοιρίδια μαζί με ομοιώματα ζυμαριού από φαλλούς και φιδιών. Και κατά την εποχή της σποράς, τα αποσυντεθειμένα αυτά υπολείμματα (μεγαρίζειν), αντλούταν από τις Αντλήτριες όπου τα απόθεταν στο βωμό την εορτή των Θεσμοφορίων. Κατόπιν έπαιρναν καθένας μια μικρή ποσότητα την οποία ανακάτευε με τους καρπούς της επικείμενης σποράς.     

Πηγές:

Αρχαία Ελληνική Γραμματεία "Οι Έλληνες", Ισοκράτης, εκδόσεις Κάκτος 1993.
Ιωάννης Τραυλός ‘'Ανασκαφικού έρευναι εν Μεγάροις’’, ΠΑΕ 1934, σ. 39-57 (σέ συνεργασία με Ί . Θρεψιάδη).
Παυσανίας. Αττικά.

Το Αρχαίο Γυμνάσιο των Μεγάρων.

Το ορόσημο για τον παγκόσμιο πολιτισμό και ειδικότερα για την εκπαίδευση αποτελούν οι 6ος, 5ος και  4ος π.Χ. αιώνες της κλασικής Ελλάδας.

Από τον 6° αιώνα π.Χ. είχαν ιδρυθεί τα γυμνάσια και καθιερώθηκε η σωματική άσκηση ως μέσο αγωγής. Καθώς δεν υπήρχε πόλη στην αρχαία Ελλάδα χωρίς γυμνάσιο, διαμορφωμένο χώρο δηλαδή, αποκλειστικά αφιερωμένο στη σωματική άσκηση των πολιτών. Όπου στη θεωρία αλλά και στην πράξη στόχευαν να δημιουργήσουν όσο το δυνατό τον άριστο πολίτη. Σύμφωνα με την αυτή αρχαία ελληνική άποψη, η περιποίηση και η καλή κατάσταση του σώματος είχε πολύ μεγάλη επίδραση στις πνευματικές δραστηριότητες και στο χαρακτήρα των πολιτών. Για τούτον ακριβώς το λόγο, η φυσική άσκηση συγκροτούσε το μισό τουλάχιστο μέρος του κάθε συστήματος εκπαίδευσης που εφαρμοζόταν στις ελληνικές πόλεις/κράτη και συστηνόταν από τους Έλληνες φιλόσοφους. Ένα σχολείο που ασκούσε μόνο το μυαλό και παραμελούσε το σώμα των μαθητών ήταν αδιανόητο για τους αρχαίους Έλληνες. Ο Έλληνας γονέας αισθανόταν ότι το να αναθρέψει τους μελλοντικούς πολίτες της πόλης σωστά ήταν τόσο βαθειά μέσα στα καθήκοντά του προς την πόλη, όσο και το να είναι έτοιμος να πεθάνει γι αυτήν ώστε έκανε στόχο ζωής με σπουδή και τα δύο. Άλλωστε περικλείει τη μέγιστη εκπαιδευτική αλήθεια το Ελληνικό ρητό: ‘’νους υγιής εν σώματι υγιεί’’. Και τη σπουδαία αυτή διαπίστωση των αρχαίων Ελλήνων, επιβεβαιώνουν σήμερα οι επιστημονικές έρευνες μέσα από τις οποίες καταδεικνύεται η απόλυτη συσχέτιση του υγιούς σώματος με το υγιές μυαλό!
Αναμφίβολα, η εκπαίδευση στην αρχαία Ελλάδα επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την ανάπτυξη ενός δυναμικού πολιτιστικού συνεχούς, που συνδέει το παρελθόν με το μέλλον, καθώς επεκτάθηκε στην ευρωπαϊκή ήπειρο και τις κτήσεις της.
Οποιαδήποτε βέβαια μελέτη των επιδράσεων της αρχαίας ελληνικής εκπαίδευσης στο σύγχρονο κόσμο απαιτεί ιδιαίτερη γνώση του ίδιου του αντικείμενου της εκπαίδευσης, έτσι όπως αναπτύχθηκε στις διαφορετικές πόλεις/κράτη της ελληνικής επικράτειας. 
Στην αρχαία Μεγαρίδα χώρα, μέχρι σήμερα, μας είναι άγνωστο το ακριβές εκπαιδευτικό σύστημα που λειτουργούσε. Όμως, από τις σκόρπιες αρχαίες φιλολογικές αναφορές μπορούμε να συνάγουμε κάποια συμπεράσματα και αυτά μάλλον αυθαίρετα όπως, π.χ.:  την αναφορά του Θέογνη (περίπου, το 548 π.Χ.), όπου σε σχόλιο του σχετικά με την ανατροφή του, μας αποκαλύπτει ότι ανήκει στην τάξη των αριστοκρατών και πως χάρη σε αυτή του την ιδιότητα, έμαθε ως παιδί να μην αναζητά τιμές, δόξα και πλούτο χρησιμοποιώντας άδικα μέσα ( στιχ.25-27 ).
Ακόμη την παρουσία του Ηρόδικου στα Μέγαρα, ο οποίος ήταν φιλόσοφος, αθλητής, παιδοτρίβης, διατροφολόγος, ιατρός (και μάλιστα στην ειδική κατηγορία των γυμναστών – γιατρών) του 5ου αιώνα π.Χ.  Σύμφωνα με την αναφορά του Στράβωνα, ( 7, 313). Δεν θα πρέπει να ξεχνούμε τους Μεγαρείς αρχαίους Ολυμπιονίκες, τον Όρσιππο κ. α.  Θα πρέπει βέβαια να μνημονεύσουμε και την ύπαρξη της φημισμένης Μεγαρικής φιλοσοφικής σχολής με ιδρυτή τον μαθητή του Σωκράτη, τον Ευκλείδη. 
Συμπεράνουμε έτσι ότι στα αρχαία Μέγαρα η εκπαίδευση ήταν υψηλά ανεπτυγμένη και ένα βασικό μέλημα όλων.  
Ο περιηγητής Παυσανίας υποδεικνύει τον τόπο του γυμνασίου στην αρχαία πόλη των Μεγάρων γράφοντας:
Αρχαίο κείμενο:
(Παυσ. Αττ.: 44.2) ‘’ἐκ δὲ τῆς ἀγορᾶς κατιοῦσι τῆς ὁδοῦ τῆς Εὐθείας καλουμένης… ἔστι δὲ ἐν τῷ γυμνασίῳ τῷ ἀρχαίῳ πλησίον πυλῶν καλουμένων Νυμφάδων...’’
Μετάφραση:
(Παυσ. Αττ.: 44.2) ‘’Κατεβαίνοντας από την αγορά και ακλουθώντας την λεγόμενη Ευθεία οδό …στο αρχαίο γυμνάσιο κοντά στις πύλες των λεγόμενων Νυμφαδών… ‘’
Μας δείχνει έτσι, ο Παυσανίας, το τόπο που υπήρξε το γυμνάσιο στα Μέγαρα και μάλιστα το αναφέρει ως ‘’ΑΡΧΑΙΟ’’,  κάτι δηλαδή πολύ παλιό για την εποχή του(150-160 μ.Χ)! Όπου θα πρέπει να ήταν ένας υπαίθριος χώρος κατάλληλα διαμορφωμένος σε γυμνάσιο. Διότι οι πρώτοι χώροι άθλησης στην αρχαία Ελλάδα ήταν κατά κανόνα υπαίθριοι. Μόλις από τον 6ο αι. π.Χ. και εξής αρχίζουν να διαμορφώνονται οι ειδικές εγκαταστάσεις της φυσικής αγωγής, τα γυμνάσια, οι παλαίστρες, τα λουτρά και τα στάδια.
Από την αρχαία γραμματεία φανερώνεται ότι αρχικά τα γυμνάσια αποτελούσαν χώρους αναψυχής με κήπους και φυσική βλάστηση, όπου οι νέοι συνδύαζαν την άθληση του σώματος με την στρατιωτική εκπαίδευση και την πνευματική εκγύμναση, παρακολουθώντας την διδασκαλία φιλοσόφων και άλλων εξεχόντων προσωπικοτήτων του καιρού τους, με αποτέλεσμα να εξελιχθούν σταδιακά σε σπουδαία πνευματικά κέντρα.
Απ’ όσο γνωρίζουμε ήταν εγκατεστημένα εκτός των ορίων της πόλεως, πλησίον συνήθως των καλύτερων προαστίων της, σε ελεύθερους χώρους κοντά στα νερά των ποταμών, τα οποία ήταν απαραίτητα για την τροφοδοσία και διατήρηση των κήπων και των αλσών όπου οι νέοι ασκούνταν και αναπαύονταν.
Έτσι και στα αρχαία Μέγαρα, το γυμνάσιο βρισκόταν στα νότια όρια της πόλης και πλησίον ενός ποταμού (του σημερινού χειμάρρου Μαγκαφθάρη) που τότε θα πρέπει να είχε συνεχόμενη ροή υδάτων.

Στη φωτογραφία εμφανίζετε με μαύρο τόξο, κατά προσέγγιση, η περιοχή που υπήρξε το αρχαίο γυμνάσιο στα Μέγαρα με βάση την αναφορά του Παυσανία(Παυσ. Αττ.: 44.2).

Πηγές:
Θέογνις ( στιχ.25-27 )
Παυσανίας. Αττικά. (44,2)
Στράβων. ( 7, 313)    
Το Γυμνάσιο της Αμφίπολης (Πρόγραμμα ΜΕΛΙΝΑ - Εκπαίδευση και Πολιτισμός)1999.
Freeman K. J. Schools of Hellas, MacMillan and Co, (London, 1908).
Jaeger, W., Paideia, The Ideals of Greek Culture, Oxford University Press, (Oxford, 1945).